Een structuurvisie schrijven met de deur dicht, dat gaat lekker snel. Maar in Harderwijk stonden de deuren tussen de afdelingen economie, ruimte en samenleving nadrukkelijk open. Met discussies vooraf vermijd je discussies achteraf.
De weg naar een nieuwe structuurvisie is vaak hobbelig en de verleiding om te putten uit de structuurvisie van buurgemeenten is groot. Wie het zelf doet, moet zich schrapzetten. “Er was een moment dat we zeiden: zullen we iemand inhuren die ons even door dit traject trekt?”, vertelt Hanneke Annink, programmamanager ondernemende stad van de gemeente Harderwijk. “Toen hebben we gezegd: we doen het zelf. Dan moeten we namelijk maximaal met elkaar samenwerken en onze collega’s erbij betrekken. Dat is op zich al een flinke garantie dat er daarna ook met het stuk gewerkt gaat worden.”
In het gemeentehuis van Harderwijk zitten Annink (afdeling economie) en Henk Maas (afdeling ruimte) aan tafel. Aan de muren van Maas’ kamer hangen drie grote kaarten van Harderwijk. Ze heten ‘de ondernemende stad’, ‘de zorgzame stad’ en ‘de aantrekkelijke stad’ en zijn de neerslag van een traject van drie jaar, waarin de afdelingen economie, ruimte en samenleving samen de structuurvisie (aangenomen in 2012) ontwierpen.
Alsof het is om het verschil te illustreren, hangt er ook nog de kaart van de oude structuurvisie uit 2006. Daarop de projecten die Harderwijk dacht in 2020 te hebben voltooid. De nieuwe kaarten hebben een heel ander karakter, legt senior beleidsmedewerker Maas uit. “We zijn veel minder uitgegaan van een blauwdruk van de stad - hoe zouden we dat ontwikkelen? we zijn ook maar ambtenaren achter ons bureau. We hebben veel meer willen beschrijven: welke doelstellingen streven we na, welke ambities hebben we daarbij?”
Neem de kaart van de zorgzame stad. Die omvat niet alleen welzijn, onderwijs en sport, maar ook veiligheid en milieu. “Onze afdeling samenleving heeft niet zoveel met een kaart, maar bij een structuurvisie is een kaart verplicht”, legt Maas uit. “Zichtbaar is bijvoorbeeld een hoogspanningsleiding, een spoorlijn met de externe veiligheid daaraan gekoppeld, een fietspadennetwerk dat het fietsgebruik bevordert en daarmee de gezondheid.” Verder zijn wijkgrenzen en wijkvoorzieningencentra ingetekend.
De kaart lijkt soms gekunsteld, meent Maas, maar geeft tegelijkertijd nieuwe invalshoeken. “Hier is heel duidelijk”, zo wijst hij een band rond de snelweg en een aangrenzende wijk aan, “dat er een hele zone rond de A28 zit. Waar je voorheen vrij eenvoudig een school in die wijk zou zetten, is nu deze kaart zo belangrijk geworden dat we zeggen: ja, maar we blijven wel buiten die zone (300 meter).”
Harderwijk heeft haar structuurvisie op een vernieuwende wijze gemaakt, vindt Maas. Toen hij in 2009 aan de slag ging, was zijn collega Annink bezig met een economische visie en had de afdeling samenleving de opdracht een sociale stadsvisie te schrijven. “We hadden zoiets: het raakt ons alle drie, dus laten we bij elkaar in het project gaan zitten.” Voor de gemeente was dat niet voor de hand liggend. “Ik was best al ver en moest in de vertraging. Dat is nooit leuk”, herinnert Annink zich. “Je denkt: als ik het nou afmaak, dan heb ik over een half jaar fijn die economische visie op de plank liggen. Maar de meerwaarde van het gezamenlijk doen was wel heel snel duidelijk.”
Zoals voor stedelijke bedrijventerreinen. “Daar kan ik wel allerlei economische visies op loslaten, maar dat heeft heel erg te maken met waar die terreinen precies liggen, welke woonwijken er omheen zitten en hoe die van plan zijn zich te ontwikkelen. Je kan wel denken: dit bedrijventerrein ga ik verdichten, maar pas als je klaar bent, kom je met andere beleidsterreinen in aanraking. Dan heb je een discussie waar je niet blij van wordt.”
Om de discussies achteraf te vermijden moesten de discussies vooraf worden gevoerd. Maas: “De collega van de afdeling samenleving die zich bekommert over daklozen zei: ‘Henk, laat me alsjeblieft mijn klus doen, ik moet gewoon zorgen dat die daklozen van de straat zijn en dat we een accommodatie hebben.’ Waarop ik zei: ‘Ik wil heel precies geformuleerd hebben wat we willen bereiken en wat daar fysiek voor nodig is.’ Daar had hij heel veel moeite mee.” Toch horen dat soort doelen in de structuurvisie thuis, stelt Maas, “omdat dit een integraal verhaal, ook over hoe we met mensen omgaan in deze gemeente. Dit verhaal is ruimtelijk, sociaal en economisch.”
Over dat integrale verhaal mochten inwoners van Harderwijk meepraten aan de hand van drie scenario’s: moest de gemeente ‘vasthouden’ (huidige plannen afronden en dan consolideren), ‘verdiepen’ (centrumfunctie van Harderwijk in regio vergroten) of ‘verbreden’ (samen in de regio vuist maken)? Verdiepen kon rekenen op het meeste draagvlak, maar succesvol wil Maas de inspraak niet noemen. “Burgers zijn zeer geïnteresseerd als er iets gebeurt bij hun in de straat, maar op het moment dat je het hebt over zulke doelstellingen (zo rept de structuurvisie over ‘een sterke Harderwijkse samenleving’ en ‘gemeente dicht bij de bewoners’, HP), daar kun je haast niet mee oneens zijn. Dan hebben burgers al gauw zoiets van: het zal wel.”
Volgende keer dan maar niet meer doen? Annink vindt niet dat het weinig oplevert. “Het levert alleen geen heel afwijkende ideeën op. Je hebt met de mensen een gesprek over de stad. Over hoe het er nu bij staat - dan willen ze het toch even over die lantaarnpaal hebben die het al drie weken niet doet. Dan denk ik dat ze toch even verbinding willen maken over wat er in de stad gebeurt.”
Met sessies onder de ambtenaren werd de integrale aanpak besproken. “Bij de mensen die ermee werken, moest het indalen dat het nu in een veel eerder moment samenwerking vraagt”, verklaart Annink. “Sommigen zien duidelijk voordelen, vinden dat leuk. Maar er zijn er ook die hikken er tegenaan dat het nu niet meer simpelweg een projectje van hun eigen afdeling is, maar dat ze in een vroeg stadium andere mensen erbij moeten betrekken, omdat er ook andere doelen zijn die van belang zijn voor dit project.”
Maas beschrijft de nieuwe werkwijze: “Waar voorheen een projectleider gebiedsontwikkeling vooral keek naar ruimtelijke kwaliteit, zegt ie nu: ik doe ook wat voor onderwijs, ook iets voor sport en ook iets voor de wijkeconomie.” Annink lacht: “Dat is wel de meest ideale ambtenaar die je nu beschrijft.”