Pieter van Vollenhoven eiste van Volkskrantjournalisten alle ruimte om wijzigingen aan te brengen in een interview met hem. Dat was blijkbaar zo bijzonder dat de journalisten het expliciet vermeldden. Maar of en waar Van Vollenhoven de rode pen heeft gebruikt, blijft ongewis. De lezer verdient het dat dagbladen, tijdschriften en websites bij elk artikel openheid geven over de inspraak van bronnen.
Hè hè, eindelijk wordt er eens een tipje van de sluier gelicht over de ‘achterkant’ van een artikel. De journalisten die het interview met Pieter van Vollenhoven hebben geschreven (12 januari jl. in VK), geven aan dat ze vooraf met hun handtekening hebben ingestemd dat Van Vollenhoven zonder opgaaf van redenen alles aan het interview kon veranderen en het interview uit de krant kon houden.
Journalist Naeeda Aurangzeb vond die vermelding afgelopen maandag in het mediaforum op Radio 1 maar raar en overbodig. Immers, we weten toch allemaal dat zulke afspraken worden gemaakt?, meende ze. Mijn inschatting is dat dat veel mensen juist helemaal geen notie hebben van de achterkant van het journalistieke proces. Ondanks incidentele uitglijders van journalisten die persberichten overtikken zonder ook maar één telefoontje te wijden aan feiten checken, overheerst, ondersteund door vette filmclichés, een beeld van een métier waarin gedreven vakkrachten door het vuur gaan voor ‘de waarheid’ en zich door niks en niemand iets laten zeggen. Het is goed dat het interview met Van Vollenhoven daar een kanttekening bij plaatst.
Tegelijkertijd schuurt het. Wat is nu onafhankelijke journalistiek, als de journalisten het object van onderzoek vrolijk laten meeschrijven aan een artikel over zichzelf? Hoeveel verbeteringen heeft Van Vollenhoven eigenlijk met zijn rode pen aangebracht? Gingen die alleen over punten en komma’s of heeft hij hele alinea’s geschrapt? Hebben de journalisten die allemaal overgenomen?
Het blijft ongewis. Ja, de journalisten schrijven: ‘We besluiten het interview te laten plaatsvinden, maar het niet af te drukken als Van Vollenhoven wezenlijke elementen wil schrappen.’ Dat klinkt heel nobel en nu het artikel is geplaatst, moeten we er blijkbaar van uitgaan dat Van Vollenhoven geen wezenlijke elementen heeft geschrapt. Maar wat is ‘wezenlijk’? Heeft De Volkskrant dat ergens vastgelegd? En zo ja, mag de lezer dan alsjeblieft ook weten wat de krant daar onder verstaat? Hoe zit het met de niet-wezenlijke elementen? Ook die kunnen een aardige stempel drukken op een verhaal. Verder heeft Van Vollenhoven dan blijkbaar geen ‘wezenlijke elementen’ geschrapt, maar misschien heeft hij wel ‘wezenlijke elementen’ toegevoegd die de journalisten hebben overgenomen. Laat allemaal maar horen.
Als journalist voor vaktijdschriften heb ik ondervonden wat er kan gebeuren met je artikel. De meeste redacties verlangen dat een geïnterviewde zijn fiat geeft, voordat ze een artikel plaatsen. Ooit bezocht ik een Tilburgse metaalgieterij die zich op de borst klopte over de milieumaatregelen die ze had getroffen. In mijn artikel kregen die alle ruimte, maar maakte ik ook gewag van de rotte-eierenlucht in de fabriekshal. Het bedrijf ging steigeren, meldde zich bij de redacteur, die prompt het vermelden van rotte-eierenlucht ‘niet professioneel’ vond en de passage schrapte. Voor een artikel over de rol van gemeentelijke toezichthouders bij een nieuwbouwdebacle in Almere - de opening van een winkelcentrum werd afgeblazen vanwege vermeende constructiefouten - sprak ik ambtenaren onder andere over de zelfmoord van een betrokken gemeentelijk constructeur. Dat wilden de ambtenaren achteraf niet genoemd zien. Zij klopten aan bij de redactie die vervolgens het woord ‘zelfmoord’ schrapte en het had over onverwacht overlijden. Voor een derde artikel vertelde een ambtenaar van de gemeente Delft dat de gemeenteraad zes miljoen euro uit het klimaatbudget had geschrapt. De ambtenaar vond dat dat ‘wat negatief’ overkwam in het artikel en op haar verzoek zette de redactie een streep door dit getal.
Het zijn geen voorbeelden die de samenleving op haar grondvesten laten schudden, maar mijn punt is dat ik vast niet de enige journalist ben die dit meemaakt. Zo’n beetje elke bewindspersoon eist, voordat deze instemt met een interview, inzage en het recht om te strepen in een artikel. Ik ben er van overtuigd dat redacties en journalisten wheelen en dealen om hun artikel daar zodanig doorheen te loodsen dat het nog pruimbaar en plaatsbaar is. En omdat ze er nu eenmaal tijd en dus geld aan hebben gespendeerd, is terugtrekken lastig.
Als het nu eenmaal zo gaat, laten we de lezer dat dan in elk geval duidelijk maken. De lezer verdient een compleet beeld, niet alleen van (1) het originele artikel van de journalist, maar ook van (2) opmerkingen van geïnterviewden en andere bronnen, (3) het gewijzigde en geplaatste artikel en (4) de motivering van de journalisten om de ene opmerking klakkeloos over te nemen, over een andere te onderhandelen en een derde passage dan maar in zijn geheel te schrappen. Was het omdat de journalist zich vergist had in de cijfers, omdat de geïnterviewde de journalist door de geïnterviewde is overtuigd een andere invalshoek te kiezen, of wellicht toegaf om van het gezeur af te zijn?
Maar goed, terug op aarde denk ik dat het daar niet van gaat komen. Het zou betekenen dat elke uitgave minstens twee keer zo dik zou worden. Alleen al de extra kosten maken dit onhaalbaar. Bovendien zullen journalisten en redacties over zichzelf niet het beeld willen afroepen van halfzachte eitjes die bij het eerste de beste telefoontje door de knieën gaan. Wat niet wil zeggen dat we het dan maar helemaal moeten laten lopen. Misschien kan de schrijvende pers, net als bij film- en andere productrecensies, een sterrensysteem hanteren: 5 sterren voor het artikel dat niet is voorgelegd aan de bron en op eigen gezag is geplaatst; 0 sterren voor het artikel dat is voorgelegd aan de bron en zowel op feiten als inhoud is gewijzigd.