Opinie: Bied mensen de mogelijkheid om op hun eigen niveau journalistiek tot zich te nemen

Dat iedereen op de hoogte is dankzij het nieuws dat wij brengen. Dat mensen precies weten wat er speelt dankzij ons nauwkeurig bijgehouden raadsverslag. Dat Nederlanders de juiste keuzes maken in een stemhokje omdat zij zich hebben ingelezen in partijprogramma’s en alle politieke analyses hebben gelezen. 3 miljoen Nederlanders hebben moeite met lezen, schrijven en/of rekenen. Dat is een op de vijf volwassenen. En zij worden nu massaal genegeerd door ons als media.

Laat me eerst een misverstand uit de wereld helpen, laaggeletterdheid is er in vele soorten en maten. Laaggeletterd is niet hetzelfde als analfabeet en laaggeletterden zijn ook niet per definitie dom. Tweederde van de laaggeletterden heeft Nederlands als moedertaal en is hier gewoon naar school gegaan. Er zijn ruim 700.000 ouderen die moeite hebben om een simpele brief van de gemeente te lezen. Maar ook onder jongeren is het probleem groot. Een derde van de 15-jarigen heeft grote moeite met begrijpend lezen.

Onderschat effect
Op de opleiding journalistiek leerde ik als student simpel schrijven, moeilijke zaken eenvoudig maken en geen jargon te gebruiken. En toch, ook toen ik later als docent werkte op diezelfde opleiding journalistiek, besteedde ik onvoldoende aandacht aan de groeiende groep laaggeletterde medelanders. Simpel schrijven is voor ons ‘talige’ mensen vaak nog steeds lastig. Zonder dat we het door hebben, sluipt er toch veel vaktaal in, metaforen, superlatieven. Heel leuk als je van taal houdt. Maar als je niet sterk bent in taal, dan zitten al die mooie bijvoeglijk naamwoorden, bijzinnen en verwijswoorden je al snel in de weg. Je wil de kern van een verhaal weten; wat is er gebeurd, wat betekent dit voor mij, wat is goed, wat is slecht?

Gaan wij als media niet meer aandacht besteden aan mensen die moeite hebben met het lezen van onze teksten, dan brengen we ons eigen voortbestaan in gevaar. Uit een verkenning gedaan in opdracht van de Stichting Lezen en Schrijven blijkt dat laaggeletterden het nieuws vaak ontoegankelijk vinden. Ze volgen het nieuws voornamelijk via TV omdat je daar beeld en tekst ziet. En wat opvalt, ze lezen het liefst regionaal nieuws. Meer zelfs dan talige mensen. En juist dat regionale nieuws heeft moeite met vinden en binden van lezers, kijkers en luisteraars.

Diversiteit is meer dan een kleurtje toevoegen
Bij diversiteit in het nieuws kijken we algauw naar kleur en verschillende meningen. Maar als we een divers aanbod van nieuws willen geven, moeten we ook zorgen dat we een divers publiek bereiken. En dat gaat verder dan kleur of overtuiging. Dat gaat ook om de manier waarop mensen nieuws tot zich nemen en interpreteren. In een tijd waarin de mainstream media onder druk staan en verweten wordt niet voor iedereen te zijn, kunnen wij als media een slimme snelle stap maken: nieuws dat iedereen bereikt én begrijpt. Desinformatie en fake news zijn een wezenlijk gevaar voor onze democratie. Daarbij gaan we eigenlijk altijd uit van geletterden, maar welke valkuilen zijn er voor laaggeletterden? Als jij een tekst niet goed kan overzien, laat staan begrijpen, lees je hem dan? Ga je moeite doen om het te lezen en vervolgens te begrijpen? Of richt je je op mensen die met snelle en gelikte video’s je vertellen wat hun waarheid is? Vertrouw je op de familie en vrienden om jou te vertellen wat je moet geloven en vinden?

Als wij als media niet meer moeite doen om laaggeletterden te betrekken bij het nieuws, dan raken we een belangrijke en groeiende groep lezers kwijt. Daar kan geen leesonderwijs op de basisschool tegenop.
Niet alles hoeft simpel

Voor de duidelijkheid: niet alles hoeft simpel. Voor diepgravende, analytische stukken moet je vaak nuance brengen en ontkom je er niet aan om moeilijkere taal te gebruiken. Maar het een sluit het ander niet uit. En dat is nu vaak wel het geval. Als we een diepgravende analyse doen, dan klimmen we in de pen en gebruiken jargon en moeilijke woorden. Maar laten we voortaan ook proberen om na te denken hoe we deze analyse en deze goed onderzochte journalistiek voor iedereen begrijpelijk en toegankelijk kunnen maken. Dat kan door simpeler te schrijven, of door de inzet van hulpmiddelen zoals een voorleesfunctie, een woordenboek dat lastige woorden uitlegt of een samenvatting in bullet points die de kern van het artikel weergeeft. Bied mensen in ieder geval de mogelijkheid om in hun eigen taal, op hun eigen niveau jouw harde werk tot zich te nemen.

Daarmee betrekken we al zoveel meer mensen met goede, gedegen journalistiek. En dat kan onze democratie alleen maar ten goede komen.