Heilsoldaat, arbeider & zak

‘Ik vind het prettig me aan een mening te kunnen storen of me met een mening te kunnen identificeren’, zegt NPO-topman Henk Hagoort in een Villamedia-debat tussen hem en de hoofdredacteuren van Netwerk, Nova en EénVandaag. Na afloop ontstaat commotie omdat Carel Kuyl (Nova) vergevorderde plannen blijkt te hebben voor Nieuwsuur. De andere hoofdredacteuren voelen zich gepakt omdat het neutrale en kapitaalkrachtige NOS Nieuws (met uitgebreid correspondenten­netwerk) de krachten met Nova gaat bundelen. 

Cees Korvinus, net aangetreden als Vara-voorzitter, benadert Fons van Westerloo, die dan al betrokken is bij het opzetten van de nieuwe omroep WNL. Van Westerloo, terublikkend: ‘Korvinus vroeg me of “de rechts rakkers” met “de rooien” wilden praten over een plan om Nieuwsuur te blokkeren. De Vara had een format bedacht en wilde dit pitchen bij Henk Hagoort voor het tijdslot van 22.00 uur. Een directe aanval op Nieuws­uur. Daar heb ik nee tegen gezegd, omdat ik Nieuwsuur een prima plan vond. Ik stelde hem voor het plan te pitchen voor het tijdslot van 20.30 uur.’

Ook de EO is enthousiast over ‘3D’, op dat moment de werktitel van ‘Uitgesproken’. Bertus Tichelaar, de huidige hoofdredacteur van Uitgesproken (EO), terugblikkend: ‘De kern van het plan was: geprofileerde en opiniërende journalistiek waarmee we het brede palet uit de Nederlandse samenleving zouden vertegenwoordigen. De drie omroepen vonden elkaar. De Vara zat in Nova, en moest hier uit. EO zat in Netwerk en WNL was de nieuwkomer die bleek aan te willen haken. We besloten te kijken of we in het gat konden duiken dat vrijkwam als Netwerk verdween.’

Omroepbonzen Van Westerloo (WNL), Frans Klein (Vara) en Arjan Lock (EO) verkleden zich voordat ze het idee gezamenlijk voorleggen aan Gerard Timmer, directeur televisieprogrammering van de NPO. Lock als heilsoldaat van het Leger des Heils, Klein als arbeider en Van Westerloo als zakenman. Hun plan, zo betogen ze, is hét alternatief voor ‘Drie keer de Volkskrant’, de beeldspraak waarmee 
Hagoort in 2008 het gebrek aan pluriformiteit bij de actualiteitenrubrieken op de agenda zette. Ten koste overigens van de NCRV, die boos is omdat Netwerk om zeep wordt geholpen. Uiteindelijk gaat de omroep akkoord en zoekt eenzaam haar heil in ‘Altijd Wat’. De verkleed­actie heeft Timmer over de streep getrokken. ‘Uitgesproken’ krijgt groen licht.

‘Uitgesproken’ begint na de zomer in een bijna uniform decor. De EO blijkt met de jarenlange ervaring in Netwerk de veteraan in actualiteiten, en besteedt relatief veel tijd aan actuele reportages. Zowel Vara als WNL beperken zich te vaak – in weerwil van het afgesproken format – tot studiogesprekken. De arbeidersomroep kampt met het probleem dat het na het roemruchte ‘Achter Het Nieuws’ niet zelf meer een actualiteitenrubriek maakte – maar slechts participeerde in Nova, waar veel expertise achterbleef. WNL heeft geen enkele ervaring. Ook de presentatoren liggen onder vuur. Michiel Bicker Caarten vooral intern en bij WNL-oprichter De Telegraaf, omdat hij te weinig rechts geluid laat horen. Jan Tromp (Vara) wordt via de media door de mangel gehaald en weggezet als ‘ongeschikt’ voor televisie. De NPO maakt zich zorgen. Timmer en netmanager Bart Römer spreken met de drie hoofdredacteuren: Erdogan (Vara), Tichelaar (EO) en Bicker Caarten (WNL). Centrale vraag was, zo herinnert Tichelaar zich, maken we waar wat we hebben beloofd? ‘Römer en Timmer waren zeer kritisch. Ze vonden dat er wel een tandje bij kon.’ Erdogan: ‘We kregen de opdracht ons alledrie meer aan het format te houden. Maar die basisgedachte van eenheid-in-verscheidenheid bleek erg gekunsteld; aan de ene kant moet je op elkaar lijken, aan de andere kant je totaal verschillend profileren. Dat maakt dat het programma nooit is gaan vliegen’, oordeelt hij terugkijkend.

De komst van Joost Eerdmans op 5 januari – als vervanger van Bicker Caarten – zet de zaak op scherp. Toch breken de drie hoofdredacteuren in februari nog samen een lans bij de NPO om ‘Uitgesproken’ tenminste tot september 2011 te geven. Erdogan: ‘Met zo’n moeilijke opdracht kun je niet al na vijf maanden beoordelen of het is geslaagd. We werden teveel vergeleken met Netwerk, ook qua kijkcijfers. Maar dan zou je ons hebben moeten vergelijken met Netwerk in zijn eerste jaar. Ieder goed bekeken programma – van Netwerk tot Kopspijkers – heeft tijd nodig gehad.’

Timmer en Römer blijken onverbiddelijk. Eind maart komt er een evaluatie.

De EO trekt op 8 maart de stekker uit het programma, dat overigens nog doorloopt tot september. Tichelaar: ‘We vonden het niet fair de knoop door de NPO te laten doorhakken terwijl wij al wisten dat we zo niet door wilden. WNL koos met Eerdmans voor standpuntenjournalistiek. Dat ging ons te ver. Wij wilden niet gaan preken, zoals dat bij ons heet. Ik ben nog steeds groot voorstander van geprofileerde kwaliteitsjournalistiek, maar profileren doe je in je keuzes – in de uitwerking benader je het onderwerp op een journalistieke manier, ongeacht wat je tegenkomt in je research.’

Van Westerloo vindt de discussie over standpuntenjournalistiek (waarbij Eerdmans bijvoorbeeld de stelling poneert dat Nederland moet waken voor een ‘invasie aan Libische vluchtelingen’) versus profilering (die de EO voorstaat) onzin: ‘Het is een idiote discussie. De Telegraaf is toch ook een andere krant dan de Volkskrant. Maar ik begrijp het wel. Ineens wordt er een half uur gesproken met Rutte en drie kwartier met Wilders. Daar worden ze nerveus van bij de publieke omroep.’

Erdogan is milder in zijn oordeel: ‘Wij hadden wel onze vraagtekens op journalistiek gebied.’ Nu de EO stopt met Uitgesproken wil de Vara wel doorgaan met opinie en debat. ‘Ik heb begrepen dat het genre niet van de buis gaat, maar het tijdslot is onzeker. Dat laatste geldt ook voor Nieuwsuur. Alles wordt opnieuw bekeken’, zo weet hij.

Van Westerloo vindt ‘Uitgesproken’ niet mislukt: ‘Soms waren er 600.000 kijkers, dat is best veel.’ Hij noemt het vertrek van de EO – zonder overleg – ‘achterbaks’. De wetgever en de kijker worden in zijn ogen ‘bedrogen’ als er nu weer een neutrale rubriek komt. ‘De zendmachtiging is uitgegeven voor een geprofileerde boodschap. Daar wordt ook op gevisiteerd.’ Van Westerloo vindt dat ‘Uit­gesproken’ overeind kan worden gehouden door WNL en Vara. ‘En anders hebben we ideeën genoeg voor een eigen format. Wat dacht je van ‘Over de balk’; een programma dat kijkt hoe belastinggeld wordt besteed?’

De NPO houdt vast aan geprofileerde opinie, aldus een woordvoerder. ‘Maar nu de EO zich nog voor de evaluatie heeft teruggetrokken, is het format niet meer wat er oorspronkelijk mee bedoeld was. Daarmee ligt het tijdslot in het volgende seizoen weer open. Hoe dat ingevuld gaat worden en op welke wijze EO, WNL en Vara daar onderdeel van maken, is nu onderwerp van gesprek’, aldus de woordvoerder.

——-