De freelancers vieren zichzelf op de Gouden Freelanceraward, al hangt er een donkere wolk boven de toekomst

Freelancers zijn tevreden met hun vrijheid en het plezier in het werk maar tegelijkertijd zijn de uitzichten voor de toekomst somber, blijkt uit de eerste analyse van de NVJ Arbeidsmonitor die voorafgaand aan het panel gedeeld worden.

Die sfeer proef je duidelijk in het debat. Het feit dat de Belastingdienst strenger gaat handhaven op schijnzelfstandigheid hangt vrijdagmiddag als een zwaard van Damocles boven de bijeenkomst.

‘Permalancers’
Zij die zich voornamelijk zorgen maken over dat handhaven worden door Erwin van ’t Hof, die promoveert op freelancejournalisten aan de Universiteit van Amsterdam, ‘permalancers’ genoemd.

‘Iemand die formeel freelancer is, maar zich in een grijs gebied bevindt. Ze werken op redacties en voelen zich daar onderdeel van.’ Door de aangekondigde handhaving op schijnzelfstandigheid moet die groep ‘kleur gaan bekennen’, zegt Van ’t Hof.

‘Het zijn de mensen die tien jaar lang op een redactie werken maar tegelijkertijd met Kerstmis geen kerststol krijgen omdat hun opdrachtgevers bang zijn voor naheffingen’, legt hij uit.

Een tiental handen van mensen die zich wel herkennen in die omschrijving gaan omhoog. Ze mogen op de eerste rij plaatsnemen om zich in het debat te mengen.

‘Kom nou, jongens. Ik mis nog wat mensen, van AT5… Van Middle East Eye [nieuwsplatform over het Midden-Oosten, RdQ], ik hoorde dat zij zelfs vakantiedagen heeft maar wel freelancer is’, lacht moderator Vera Spaans, verbonden aan Bureau Wibaut, het freelance-collectief dat de bijeenkomst organiseert.

Gebarsten bom
Bij RTL Nieuws, waar panellid Linda Samplonius als zzp’er werkt, is een ‘bom gebarsten’, vertelt ze. Nu werkt ze daar maximaal twee dagen per week. Ze schrijft eenmaal per week het ‘zondaginterview’ en vervangt de chef lifestyle bij ziekte en vakanties.

In de laatste week van oktober kreeg Samplonius te horen dat RTL vanaf 1 januari 2025 stopt met het inzetten van freelancers. RTL heeft in kaart gebracht hoeveel uur ze gebruik maakt van freelancers.

Foto: Joao MB Costa.

Freelancers krijgen een contract aangeboden voor vier dagen per week, maar moeten wel intern solliciteren op die vacature, zegt ze.

‘Overtuigd freelancer’
‘Ik denk dat veel mensen zullen vertrekken. Tenminste, ik wel. Ik ben overtuigd zzp’er, met pensioenvoorziening en AOV en al.’ Een freelancer van de NOS staat er hetzelfde in, al wordt de pleister bij de publieke omroep iets minder hard van de wond afgetrokken. ‘De freelance-uren worden langzaam uitgefaseerd’, zegt ze.

Een freelancer van Het Financieele Dagblad (FD) zegt dat het FD freelancers contracten aanbiedt, soms wel voor één dag per week. Bij RTL vond men contracten voor één of twee dagen per week ‘te ingewikkeld’, zegt Samplonius. Niet alleen roostertechnisch, ook qua loonheffing voor zowel de werknemer als de werkgever.

De bureaudiensten die veel zzp’ers maken voorzien van een ‘vast inkomen’ en een ‘stabiele basis’, legt een freelancer in de zaal uit. ‘Met artikelen pitchen kun je geen huur betalen.’

Een zzp’er van een regionale omroep – ze noemt haar opdrachtgever niet bij naam maar haar tongval verraadt iets Limburgs – merkt een ‘vijandige sfeer’ als het gaat om de toekomst van de freelancers bij de omroep. ‘Er wordt niet gezocht naar oplossingen. En wij mogen er niet over meedenken.’

Het strenger handhaven op schijnzelfstandigheid en de Wet verduidelijking beoordeling arbeidsrelaties en rechtsvermoeden (Vbar), waar de Tweede Kamer zich volgend jaar over zal buigen, is het gevolg van uitwassen bij uitzendconcerns, legt Linda Vermeulen van vakbond FNV uit.

‘Sinds daar niet op gehandhaafd wordt, wordt er veel misbruik van gemaakt. Werknemers worden gedwongen tot zzp-constructies. Dat gaat óók om mensen die kleding vouwen in de ZARA’, zegt ze.

‘Een bedrijf zoals YoungOnes [een bedrijf dat bemiddelt tussen opdrachtgevers en opdrachtnemers, RdQ] bemiddelt zo’n 100 duizend freelancers’, aldus Vermeulen.

‘Mensen in het grijze gebied, “de permalancers”, zijn daar de dupe van.’

Hoe verschillen journalisten bijvoorbeeld van Tentoo [een payrollbedrijf waarvan de Arbeidsinspectie oordeelde dat het ten onrechte gebruik maakte van zzp’ers en dat zij werknemers in loondienst zouden moeten zijn, RdQ] of maaltijdbezorgers, over wie de Hoge Raad ook oordeelde dat zij ten onrechte zzp’er waren?

‘Kanaries in de kolenmijn’
‘Journalisten werken in de creatieve industrie. Mensen die in die industrie werken zijn de kanaries in de kolenmijn omdat zij zich makkelijker laten uitbuiten of afschepen met een lage beloning’, zegt onderzoeker Van ’t Hof. ‘Zelfstandigen voelen zich te individueel en komen niet collectief in actie.’

‘Opdrachtgevers hebben koudwatervrees en schieten in paniek’, zegt Milen van Boldrik, secretaris zelfstandigen bij de NVJ. ‘De opdrachtgevers moeten meedenken over een oplossing. Onder de nieuwe wetgeving en de handhaving erop kán je zzp’er blijven, het vereist een verandering van de manier waarop je werkt.’

Foto: Joao MB Costa.

Niet alle zelfstandigen zullen de toets der zelfstandigheid doorstaan, geeft van Boldrik als winstwaarschuwing af. ‘Je moet wel praten met je opdrachtgevers. Zij zijn zó bang voor boetes, maar tegelijkertijd hebben ze zó lang met zzp’ers gewerkt dat de freelancers ook iets terugverwachten van hun opdrachtgevers.’

Lobby
‘De NVJ is bezig met een lobby, maar het kabinet is drukker met asiel dan arbeid’, zegt van Boldrik. Gejoel in de zaal. ‘Is die lobby nog wel op tijd voor mij?’, vraagt Samplonius. ‘Ik denk het wel. In 2025 zal de Belastingdienst geen boetes uitschrijven, in die tijd kunnen we zoeken naar een werkbare oplossing.’

Van Boldrik denkt bovendien dat RTL extra ijverig is op het voorkomen van ‘schijnzelfstandigheid’ omdat de Autoriteit Consument en Markt zich buigt over een voorgenomen overname van RTL door DPG Media. Als het commerciële televisiestation onderdeel wordt van DPG verdwijnt een opdrachtgever voor zzp’ers.

Freelancers van RTL hebben zich ondertussen verenigd in een WhatsApp-groep. Na een ‘kritische lezing’ van de wet zijn ze van mening dat freelancers hun werk kunnen blijven doen. ‘Dat interview kan ik ook thuis schrijven, in plaats van op de redactie.’

Een freelancer van Trouw zegt dat haar verteld is dat ze ‘op zoek moet gaan naar nieuwe opdrachtgevers’. ‘Ik werk al vier jaar voor ze. Waarom kunnen we er samen niet uitkomen?’

Ze kreeg wel een contract voor één dag per week aangeboden als eindredacteur, maar zou dan niet meer voor andere DPG-titels mogen schrijven. Een man in het publiek begint hysterisch te lachen.

‘Dan verdwijnen de mensen die én kunnen redigeren én kunnen schrijven. Terwijl wij enorm loyaal zijn aan de redactie’, zegt de freelancer. Een andere zzp’er werpt op dat ze – met oog op de wetgeving – haar eigen tarieven wil bepalen, maar dat dan weer niet kan volgens de NOS. ‘Staken, staken!’, roept Veerle Corstens, die namens Bureau Wibaut de vragen vanuit de zaal modereerde.

‘Mensen worden tegen elkaar uitgespeeld, want de huur moet in januari 2025 ook betaald worden’, zegt Van Boldrik. ‘Het arbeidscontract zou flexibeler moeten zijn. Dat gaan we ook meenemen in de onderhandelingen in de CAO’s.’

Boomhutten
Volgens onderzoeker Van ’t Hof zit de oplossing deels in ‘boomhutten creëren’ zoals onderzoeksplatform Investico en De Correspondent, dat haar medewerkers vaste bedragen per maand betaalt.

De Belastingdienst zal vooralsnog eerst gaan handhaven bij de sectoren waar de uitwassen het extreemst zijn, zoals in de zorg en het onderwijs, zegt Linda Vermeulen van de FNV. ‘Ondertussen: verenig jezelf!’

Van Boldrik van de NVJ: ‘Lid of geen lid van de NVJ, op 10 december heb ik een gesprek met de Belastingdienst over dit onderwerp en iedereen is welkom. Laat je verhaal horen. En bel of mail mij met jouw verhaal.’