Column Kim van Keken: twaalf anonieme bronnen maken nog geen eerlijk beeld

Het AD belooft de lezer het kabinet kritisch te volgen. ‘Niet omdat “we” uit op ellende zijn of hopen dat de problemen niet opgelost worden, wat ons wel wordt verweten, maar omdat kiezers het recht hebben om te zien hoe “men” in Den Haag met hun belangen omgaat.’

Met deze nobele boodschap verdedigde hoofdredacteur Paul van den Bosch het gebruik van twaalf anonieme bronnen in een artikel over de leiderschapsstijl van premier Rob Jetten (D66). Dat werd op dag twee van de Algemene Politieke Beschouwingen, de jaarlijkse hoogmis in de grote vergaderzaal van het parlement, gepubliceerd. Op de dag dat Jetten zelf aan het woord kwam over ’s lands begroting.

Een paar anonieme citaten uit dat artikel:

‘Hij kan wat betweterig zijn.’

Jetten wordt alleen maar ‘kil’ en ‘stil’. 

‘Er zit gewoon geen natuurlijk leiderschap in Rob.’

‘Hij is aan het overleven.’

En er stonden, naast een paar positieve dingen, nog een aantal van die anonieme messen in de rug waarbij het volstrekt onduidelijk is welk nobel doel het altruïstische AD nou voor ogen had met dit artikel. De vooraf gemaakte disclaimer van de auteurs hielp ook niet. ‘Een echt eerlijk beeld krijg je niet: veel collega-politici hebben een belang’, schreven zij voor het anonieme moddergooien begon.

Van den Bosch zelf nam in zijn achter-de-schermen-stuk de twijfels over het uit zijn op ellende ook niet weg met citaten als ‘au! Anarchie in vak K?’ Trots schreef hij dat PVV-leider Geert Wilders tijdens het debat de premier met het AD-stuk om de oren sloeg. ‘Jetten kon niet anders dan vriendelijk blijven lachen, maar inwendig moet hij woedend zijn geweest’, concludeert Van den Bosch tevreden.

Natuurlijk is de leiderschapsstijl van een premier van belang. Maar krijgen lezers echt een goed beeld via roddels van bronnen die overduidelijk zélf een belang hebben? Ook zonder anonieme bronnen en met eigen waarnemingen kun je als journalist prima een kritisch stuk schrijven over de aan beeldregie verslaafde Jetten. Zoals de Volkskrant bijvoorbeeld al in maart deed, voor de onthulling dat de berichten op sociale media van de premier door AI zijn geschreven.

Bronnen zijn essentieel voor journalisten. Ze geven je achtergronden en zetten je op een spoor. Soms kan het niet anders dan ze anoniem op te voeren. Het AD en EenVandaag berichtten afgelopen maandag over racisme en discriminatie bij de afdeling handhaving van uitkeringsinstantie UWV. Het risico is voor het geraadpleegde tiental (oud)medewerkers te groot om met naam en toenaam daarover te praten.

Maar het verhaal werd ook onderbouwd met documenten en een gepensioneerd medewerker die wél met haar naam wilde vertellen. In NRC spraken cipiers vorige week over de toenemende agressie binnen en buiten de gevangenis. Ze bleven anoniem omdat gedetineerden meelezen en Dienst Justitiële Inrichtingen niet wil dat ze met de pers praten.

Er zijn kortom voldoende redenen om te werken met anonieme bronnen, maar zelden voldoen artikelen en duidingen met Haagse bronnen daaraan. Ook al zijn het er twaalf. ‘Ik zou voorzichtig zijn zo’n achtergrondverhaal in deze vorm te plaatsen als het over een bedrijf gaat, een sportclub, een fotomuseum in Rotterdam of een gemeente’, schrijft Van den Bosch. ‘Want: alleen anonieme bronnen.’

Dat is wel een prachtig staaltje naar jezelf toe redeneren. Dat fotomuseum noemde hij niet voor niets. De Raad voor de Journalistiek oordeelde dat de Volkskrant onvoldoende had verantwoord waarom de krant met anonieme bronnen werkte voor een kritisch verhaal over directeur Birgit Donker. Kort na dat verhaal werd ze ontslagen. Onterecht, zo zou een rechter later oordelen. Het is dus altijd oppassen met anonieme bronnen in kritische artikelen – of ze nu over een museum gaan of over Den Haag. 

Maar ja, redeneert Van den Bosch nog een beetje verder over de voorwaarde van anonimiteit van de twaalf Haagse bronnen voor de Jetten-productie. ‘Zo werkt dat vaak in Den Haag, iets waarmee alle media te maken hebben.’

Ik zou het liever omdraaien. Júist in Den Haag waar een leger aan spindoctors dag en nacht bezig zijn om de reputatie van hun baas op te hemelen en die van de ander te beschadigen, moeten journalisten zo min mogelijk werken met anonieme bronnen.