Column Kim van Keken: ‘Een cultus waarbij sterrenstatus belangrijker is dan noest handwerk’

Hij “gaf haar de volle laag in het bijzijn van de hele redactie. Zij zat te trillen, iedereen zweeg.” Het zijn die zinnen van de Belgische journalist Joël De Ceulaer, in het staartje van zijn column in De Morgen van vorige week, die het echte verhaal vertellen. ‘Hij’ is Peter Vandermeersch, oud-hoofdredacteur van NRC. Zij was toen een 24-jarige die een rekenfoutje maakte in een van haar eerste artikelen.

De giftige leiderschapsstijl van Vandermeersch is al jaren onderwerp van gesprek tijdens journalistieke feesten en partijen. Het was de freelancer Daniela Hooghiemstra die daadwerkelijk het bullenbakkengedrag opschreef in een onthullend profiel in HP/De Tijd. Zeker veertien redacteuren, zo schreef het blad, werden “uitgescholden, geïntimideerd of vernederd, publiekelijk of privé”.

Maar de publicatie kwam uit 2018, nog ver voor de misstanden bij De Wereld Draait Door publiek bekend werden. Dus het gedrag van Vandermeersch werd door de bazen bij de Belgische uitgever Mediahuis - tevens eigenaar van NRC - met de mantel der liefde bedekt. Hij kreeg begin 2019 promotie als topman van de mediagroep in Ierland. Toen Vandermeersch eind vorig jaar terugkwam werd hij Fellow Journalism & Society bij het Mediahuis, een speciaal voor hem gecreëerde lobbyfunctie.

Toch leek het de Raad voor Cultuur een goed idee om hem te benoemen in een tijdelijke commissie die een advies voorbereidt over de bescherming van journalistieke vrijheid. De raad maakt zich zorgen over “steeds meer media” die zijn opgeslokt door “steeds minder eigenaren, wat ook de meerstemmigheid van nieuwsmedia kan beïnvloeden”. Des te vreemder om iemand te benoemen die deel uitmaakt van het Vlaamse duopolie (Mediahuis en DPG Media) dat de dagbladenmarkt in Nederland bestiert.

Eind vorige week stapte Vandermeersch uit eigen beweging uit die adviescommissie. Niet omdat geen onafhankelijke journalist vertrouwen kan hebben in een vertegenwoordiger met grote belangen bij een uitgever, Mediahuis, die onderdeel is van het probleem. Niet omdat hij zei dat hij de eindredactie wil afschaffen zodra AI het toelaat (“waarom betaal ik die eindredacteur?”). Niet omdat hij schreef: “Te midden van alle technische verschuivingen blijft één journalistieke vorm cruciaal: onderzoeksjournalistiek”, alsof al het andere er niet toe deed. Ook niet omdat uit vrijwel alle artikelen die hij schreef bleek dat hij zijn advies al klaar had.

Vandermeersch stapte op omdat hij was betrapt op het gebruik van door AI-gegenereerde citaten. Niet één keer, maar in vijftien van de drieënvijftig blogposts die freelancejournalist Menno van den Bos voor NRC onderzocht stonden citaten die niet herleidbaar zijn. Het “human oversight heeft duidelijk tekortgeschoten” reageerde de oud-hoofdredacteur. En: “Ik heb de kracht van AI-hallucinaties onderschat.”

Het is ontluisterend voor iemand die bij de goed bekeken talkshow Eva, en helaas niet alleen daar, op het podium werd gehesen als AI-expert. “AI helpt bij het ordenen van documenten, het samenvatten van rapporten, het transcriberen van interviews, het vergelijken van bronnen, het herkennen van patronen en het begrijpen van complexe dossiers”, schreef de zelfbenoemd deskundige eind december met aplomb van heb ik jou daar in NRC. “Dat zijn precies de taken die het journalistieke werk vaak verstikken: tijdrovend, repetitief, noodzakelijk, maar niet onderscheidend.”

Pardon? Het is bijna allemaal werk dat journalisten juist moeten doen om te begrijpen wat ze opschrijven, waardoor ze weten wanneer bijvoorbeeld een citaat niet klopt. Het zegt ook veel over de cultus van de journalist als merk, waarvan Vandermeersch – die zelf ook frequent kwam babbelen bij de talkshow De Wereld Draait Door – aanhanger was. Een cultus waarbij je eigen ‘onderscheidende’ verwondering over een onderwerp belangrijker is dan het onderwerp zelf en waarbij je sterrenstatus belangrijker is dan het noeste handwerk.

Dat laatste laat je aan je minder goed betaalde collega’s over (je hebt nou eenmaal paradepaarden en werkpaarden), of aan AI. En als er dan iets misgaat, geef je die de schuld. Niet jezelf. 

Ik dacht deze week vaak aan het meisje van 24 dat een foutje maakte.

Naschrift: voor mijn column heb ik onderzoek gedaan met Google (waarbij ik altijd naar de bron zelf ga), maar vooral ook met good old LexisNexis. Ik heb Claude gebruikt om taalfouten en kromme zinnen uit mijn stuk te halen.