Nieuws
Onderwerp: taal
Taaltip: Twittonary
donderdag 17 september 2009
Bent u lezer van pagina’s op Twitter, de sociale netwerksite waarop gebruikers korte berichten achterlaten? Dan is het u zeker al opgevallen dat de microwebloggers een eigen taaltje hanteren met afkortingen en woorden die niet altijd meteen duidelijk zijn. Om de Twittertaal voor iedereen toegankelijk te maken, is de website Twittonary in het leven geroepen: een Engels onlinewoordenboek van woorden en uitdrukkingen die typisch Twitter zijn. Ideaal voor ‘noobitwits’ (mensen die voor het eerst aan het twitteren slaan). Andere Twitterwoorden vindt u op Twictionary en Twocabulary.
Taaltip: meerdere klemtoontekens
woensdag 9 september 2009
Als een woord of lettergreep nadruk moet krijgen, kan er een klemtoonteken op gezet worden, een streepje van linksonder naar rechtsboven: ‘Ze heeft het écht gezegd’, ‘Dán pas?’ Maar waar staat dat teken als de beklemtoonde lettergreep twee of meer klinkers bevat? In een lettergreep met een tweeklank of een dubbele klinker krijgen beide letters een accent, ongeacht of het om twee verschillende letters of om twee dezelfde gaat: ‘Móét dat of zóú je het doen?’, ‘Ik heb géén idee’, ‘Dóé dat nu!’, ‘Nóú!’, ‘Láát maar!’ Op de ij is het technisch vaak niet mogelijk zowel op de i als op de j een klemtoonteken te plaatsen; op de j kan het dan achterwege blijven: ‘Ja, zíj!’ Een derde klinker in een lettergreep krijgt geen klemtoonteken: ‘níéuw’, ‘verschróéien’, ‘móói!’ Maar een herhaalde letter of klank krijgt steeds een accent: ‘Gááááf!’, ‘Gáúúúw!’
Nederlandstalige talkshow op tv Curaçao
vrijdag 4 september 2009
Vanaf volgende week dinsdag 8 september start in Curaçao de journalistieke talkshow DrayerCampman op TV11. Het eiland krijgt daarmee weer Nederlandstalige lokale televisie. Op dinsdag begint de live-uitzending om 21:00 plaatselijke tijd. De talkshow zal daarna wekelijks zijn. Presentatoren Dick Drayer (hoofdredacteur Paradise FM) en Jos Campman (oud-hoofdredacteur/directeur Radio en TV Gelderland) richten zich met hun show nadrukkelijk op alle eilandbewoners met een brede interesse in lokale achtergronden. “Door te kiezen voor het Nederlands als voertaal, krijgen deze Antilliaanse en Europese Nederlanders op Curaçao eindelijk een gezamenlijk tv-podium voor uitwisseling van feiten en meningen.”
Taaltip: de vasten of het vasten?
dinsdag 1 september 2009
Juist is: ‘Het vasten tijdens de ramadan valt mij zwaar’ en ‘Wij willen de vasten graag in ere houden.’ De woordenboeken noemen vasten een de-woord. Toch is de zin ‘De vasten tijdens de ramadan valt mij zwaar’ niet juist. Hierin gaat het namelijk om het wérkwoord vasten, dat zelfstandig is gebruikt, net als in ‘het bidden tijdens de ramadan’ of ‘het feestvieren na de ramadan’; vandaar ‘Het vasten tijdens de ramadan valt mij zwaar.’ Wanneer gebruik je dan de vasten? Vooral als je het over de periode zelf hebt: ‘Wij zijn in de vasten’, ‘Wij houden een driedaagse vasten’, ‘De vasten duurt van Aswoensdag tot Pasen.’ Ook als het om het verschijnsel vasten zélf gaat, of het gebod, is de vasten juist: ‘De paus overweegt de vasten voor iedereen verplicht te stellen.’
Taaltip: tetheren, tetherde, getetherd
dinsdag 30 juni 2009
Er is net weer een nieuwe iPhone op de markt. Op internet wordt gediscussieerd of je daar wel mee kunt en mag tetheren. Dat blijkt te betekenen: je iPhone als modem gebruiken om op je laptop te internetten. Aan de werkwoordsuitgang van tetheren is al te zien dat zo’n uit het Engels geleend werkwoord meteen vernederlandst wordt. Dat geldt ook voor de hele vervoeging. Tetheren wordt net zo vervoegd als tetteren: het is jij/hij tethert en ik heb getetherd.
Taaltip: samentrekkingsfout
dinsdag 23 juni 2009
De volgende zin verschijnt bij veel mensen weleens op het scherm: “In dit programma is een fout opgetreden en moet worden afgesloten.” Op zichzelf al vervelend genoeg, maar deze zin bevat ook nog een onjuiste samentrekking. Hoe zit de zin in elkaar? In het gedeelte voor en is een fout onderwerp. In het gedeelte na en staat geen onderwerp; dat betekent dat een fout daar ingevuld (oftewel: samengetrokken) zou moeten kunnen worden. Maar er is niet bedoeld: “In dit programma is een fout opgetreden en de fout moet worden afgesloten” - het prográmma moet worden afgesloten. De zin kan worden verbeterd door het in te voegen: “In dit programma is een fout opgetreden en het moet worden afgesloten.” Nu heeft het gedeelte na en ook een onderwerp. Ook mogelijk is bijvoorbeeld: “Het programma is vastgelopen en moet worden afgesloten.” Doordat het programma nu in beide delen van de zin dezelfde functie vervult, kan het in het tweede deel worden samengetrokken.
Taaltip: botgevierd of gebotvierd?
dinsdag 16 juni 2009
Het voltooid deelwoord van botvieren is botgevierd: ‘De supporters hebben hun frustratie over het verlies botgevierd op een bushokje.’ Hoewel gebotvierd in de praktijk vaak voorkomt, is die vorm niet juist. Botvieren is volgens alle woordenboeken een zogeheten ’scheidbaar’ samengesteld werkwoord: de twee delen van het woord worden in de vervoeging gescheiden. ‘Hij viert/vierde zijn frustratie bot’, ‘Is het nou echt nodig om je ongenoegen op deze manier bot te vieren?’ Onder meer in bijzinnen kunnen de delen bij elkaar staan: ‘Toen hij zijn woede botvierde op mijn voordeur, greep ik in.’ In sommige zinnen - bijvoorbeeld met een infinitief of een voltooid deelwoord - kunnen de delen zowel gescheiden als bijeen voorkomen: ‘Je hebt nu lang genoeg je irritatie kunnen botvieren / bot kunnen vieren’, ‘De agent greep pas in nadat de vrouw minutenlang haar ongenoegen had botgevierd / bot had gevierd / botgevierd had.’
Taaltip: ‘Hou afstand, rij met je hart’
dinsdag 9 juni 2009
In Nederland worden automobilisten opgeroepen om afstand te houden met de kreet ‘Hou afstand, rij met je hart’. Moet dat niet zijn ‘Houd afstand, rijd met je hart’? ‘Hou afstand, rij met je hart’ is juist. Bij de werkwoorden houden, rijden, glijden, snijden en uitscheiden kan de d van de stam makkelijk wegvallen: ‘Ik hou van jou’ en ‘Ik houd van jou’ zijn beide goed. De vormen met d zijn wat formeler dan die zonder d. Bij deze campagne heeft men gekozen voor een tamelijk informele benadering van de automobilist. Op de website van Onze Taal staat een advies over deze kwestie. Overigens valt de d niet alleen weg in de gebiedende wijs en de ik-vorm van de tegenwoordige tijd, maar ook in veel samenstellingen: glijbaan, uitrijkaart, houvast (maar hij blijft staan in bijvoorbeeld verrijdbaar, houdbaar en houdgreep).
Taaltip: hoe kort je data af?
donderdag 28 mei 2009
Er is geen officiële regel voor het schrijven van afkortingen van dagen en maanden. Volgens de regels ligt bij het afkorten van namen van dagen en maanden een punt het meest voor de hand, dus ma., di., nov., dec., etc. Je spreekt deze afkortingen namelijk altijd als het volledige woord uit: je zegt niet ‘ma’ maar ‘maandag’ en niet ‘nov’ maar ‘november’. Dat is anders bij bijvoorbeeld pc en hbo: die spreek je wél als afkorting uit en niet als ‘personal computer’ of ‘hoger beroepsonderwijs’; die afkortingen krijgen daarom geen punt(en). Lees verder
Taaltip: je hoeft niet/geen deel te nemen
dinsdag 5 mei 2009
‘Je hoeft niet deel te nemen aan het debat’ is juist, maar ‘Je hoeft geen deel te nemen aan het debat’ is ook mogelijk. Niet en geen hebben elk hun eigen gebruiksmogelijkheden. Niet hoort bij het gezegde van de zin (het werkwoord) of bij de hele zin; geen ontkent een zelfstandig
naamwoord. Meestal is de keuze wel duidelijk:
- Ik eet niet graag bij de Chinees. (niet hoort bij graag bij de Chinees eten)
- Ik eet geen Chinees. (geen hoort bij Chinees)
In een aantal gevallen is zowel geen als niet mogelijk, omdat de ontkenning zowel op het zelfstandig naamwoord als op het werkwoord of de hele zin betrokken kan worden:
- Je hoeft niet honger te lijden. (niet hoort bij hongerlijden)
- Je hoeft geen honger te lijden. (geen hoort bij honger)
Dat de voorkeur uitgaat naar ‘Je hoeft niet deel te nemen aan het debat’ komt doordat deelnemen een vast begrip is; het wordt zelfs aaneengeschreven. Bij de
combinatie deel uitmaken gaat de voorkeur juist uit naar het gebruik van geen: ‘Hij beweerde geen deel uit te maken van die groep.’ Het zelfstandig naamwoord deel staat hierin veel meer op zichzelf dan in deelnemen.
Taaltip: antedateren/antidateren
dinsdag 28 april 2009
Als je iets dateert op een al voorbije datum, heet dat dan antedateren of antidateren? Zowel antedateren als antidateren is juist; het Groene Boekje en de recente woordenboeken vermelden beide vormen. Het lijkt erop dat antedateren oorspronkelijk de enige juiste vorm was in het Nederlands. Volgens het Prisma Stijlboek is antedateren eigenlijk juist, maar is antidateren gebruikelijk geworden onder invloed van het Frans, dat het Latijnse voorvoegsel ante- altijd vervangt door anti-. Overigens gebeurde het in het Latijn zelf ook wel dat ante- werd vervangen door anti-: op die manier is bijvoorbeeld anticipare ontstaan (uit ante + capere), dat we in het Nederlands kennen als anticiperen. Overigens is antidateren volgens Van Dale al sinds 1961 de gebruikelijkste vorm (in de editie van 1950 werd antidateren nog als ‘minder juist’ bestempeld). Dat leiden we af uit het feit dat Van Dale sinds 1961 bij antedateren verwijst naar antidateren, waar de betekenis van het werkwoord vermeld wordt. Kennelijk heeft antidateren in de jaren vijftig razendsnel aan populariteit gewonnen. Op internet worden antidateren en antedateren ongeveer even vaak gebruikt.
Taaltip: tequilaatje
dinsdag 21 april 2009
Je loopt met dit mooie weer langs een terras en je leest: ‘Strijk hier neer voor een lekker Tequilla’tje!’ Wat is er niet goed aan dat laatste woord? De hoofdletter T uit de Mexicaanse plaatsnaam Tequila verdwijnt zodra je er iets anders mee aanduidt. Net zoals je een fles bordeaux bestelt en een hamburger eet, drink je een tequila met een kleine t. 2.. In tequila staat maar één l, geen dubbele. In het Spaans staat ll voor een [j]-achtige klank, terwijl de enkele l gewoon als [l] klinkt. Daarom zou tequila ook in het Nederlands eigenlijk als [tuh-KIE-la] uitgesproken moeten worden. 3.. Een verkleinvorm van een woord dat op één klinker (behalve de y en de stomme e) eindigt, krijgt geen apostrof maar een verdubbeling van die klinker: cafeetje, fotootje, en dus ook tequilaatje.
Teleac met mobiele talenhulp
woensdag 11 maart 2009
Educatieve omroep Teleac biedt via www.teleactalen.nl een nieuwe toepassing aan: Taal op je mobiel. Deze toepassing is gratis te downloaden via genoemde site. Eenmaal geïnstalleerd op de mobiele telefoon spreekt het mobieltje ruim tweehonderd zinnen in het Chinees, Italiaans, Duits, Frans, Spaans of Portugees. Zinnen kunnen weergegeven worden in geschreven of gesproken tekst. Een versie voor de iPhone volgt binnenkort, aldus Teleac. De op zichzelf gratis toepassing downloaden gebeurt via mobiel internet, waarschuwt Teleac. “Als er geen internetbundel op de mobiel zit kan het downloaden zelf wel geld kosten.”
Taaltip: ‘Het betreft/betreffen…’
dinsdag 24 februari 2009
In de constructie het betreft staat betreft altijd in het enkelvoud. Het is dus: ‘(Er komt een nieuwe woonwijk.) Het betreft hier vooral eengezinswoningen.’ Het is namelijk het onderwerp van de zin. Het meervoudige eengezinswoningen is een lijdend voorwerp en heeft daarom geen invloed op de persoonsvorm van de zin. Het betreft betekent hetzelfde als het gaat om. Verwarrend is misschien dat het meervoud wél juist is in de vergelijkbare zin ‘(Wat voor woningen komen hier?) Het zijn vooral eengezinswoningen.’ In deze zin is eengezinswoningen het naamwoordelijk deel van het gezegde, en dat kan de persoonsvorm wél beïnvloeden. Zie voor meer uitleg hierover het advies over ‘Dat zijn mijn boeken’ op de website van de Taaladviesdienst van Onze Taal. Is betreffen dan nooit juist? Jawel, als niet de constructie het/dit/dat betreft gebruikt is maar een zin met een meervoudig onderwerp: ‘Deze wijzigingen betreffen onder meer de eengezinswoningen.’ Betreffen betekent dan ‘hebben betrekking op’.
RTBF gaat Nederlands ondertitelen
maandag 23 februari 2009
De Belgische Franstalige publieke omroep RTBF heeft aangekondigd dat ze vanaf dit voorjaar Nederlandstaligen die het interviewt niet langer zal overdubben, maar gaat ondertitelen. Het voert een resolutie uit die het parlement van de Franse gemeenschap onlangs unaniem had aangenomen. De zender stelt dat ondertitelen niet gebruikelijk is in het Franse taalgebied, maar “we zijn een openbare omroep in een meertalig land dat openstaat voor de wereld”, aldus RTBF. De Standaard meldt dat Franstalige Belgische jongeren vaker dan vroeger interesse hebben in het leren van Nederlands.
Taaltip: de of het appelsap?
dinsdag 22 september 2009
Hoewel de meeste woordenboeken alleen het appelsap vermelden, is de appelsap ook mogelijk. Ook bij andere sappen (tomatensap, druivensap, enz.) zijn beide lidwoorden correct. Volgens de Algemene Nederlandse Spraakkunst (ANS) kunnen woorden die op -sap eindigen, zowel de als het als lidwoord krijgen en is dit verschil “niet-systematisch” (oftewel: er zijn geen duidelijke regels voor). In de praktijk lijkt er wel een klein gebruiksverschil te zijn. Het sap is vooral een stofnaam, bijvoorbeeld in ‘Na het bramen plukken kregen we het sap niet meer uit onze kleren gewassen’, of in recepten: ‘Voeg het appelsap toe.’ De sap wordt gebruikt om een fles of pak sap aan te duiden, een hoeveelheid sap dus: ‘Mag ik de appelsap van je?’ Maar ook in recepten komt de sap veel voor: ‘Voeg de appelsap toe.’ Mogelijk ervaren mensen dit omdat het toch om een afgepaste hoeveelheid gaat, bijvoorbeeld een halve liter als een eenheid, net als in een pak of fles.
Taaltip: Ests, Estlands, Estisch, Estnisch
dinsdag 19 mei 2009
Op het Eurovisiesongfestival, afgelopen zaterdag in Moskou, eindigden de dames van Urban Symphony uit Estland als zesde met hun nomadenlied Rändajad. Hoe heet de betoverende taal waarin dat gezongen werd? De voorkeur gaat uit naar de kortst mogelijke taalnaam: Ests. Dat sluit het best aan bij andere taalnamen en bijvoeglijke naamwoorden die bij landnamen horen die op -land eindigen: Duitsland - Duits, Letland - Lets, Finland - Fins. Maar daarnaast zijn ook Estlands en Estisch mogelijk; taalkundigen gebruiken vaak die laatste vorm. Estnisch tot slot is in het Duits wel juist, maar in het Nederlands is deze vorm ongebruikelijk.
Taaltip: oranjeste sjaal?
dinsdag 31 maart 2009
Hoe vorm je de trappen van vergelijking van oranje? De vergrotende trap van oranje kan vrij regelmatig gevormd worden door er een -r achter te zetten: oranjer. Als daar een buigings-e achter komt, krijg je de vorm oranjere: een oranjere sjaal dus. Maar veel taalgebruikers zullen de voorkeur geven aan de omschrijving meer oranje, die ook in de woordenboeken staat (naast oranjer). Bij de overtreffende trap is zelfs alleen de omschrijvende vorm mogelijk: meest oranje. Een overtreffende trap eindigt normaal gesproken op -st. Maar bij bijvoeglijke naamwoorden die op een stomme e eindigen, wordt de overtreffende trap omschreven met meest: meest stupide, meest lucide. Het is dus ook meest oranje: de meest oranje sjaal.
Taaltip: ‘ontwaren’ en ‘ontwaarden’
dinsdag 24 maart 2009
Ontwaren en ontwaarden zijn twee werkwoorden die, vooral in de verleden tijd, vaak verward worden. Ontwaren is een wat verouderd woord voor ‘in het oog krijgen, bespeuren’; ontwaarden betekent ‘in waarde verminderen’ en soms ook ‘van zijn waarde beroven’. In een zin als ‘Ook bij haar ontwaarde ik enige arrogantie’ is ontwaarde met één d juist. In het hele werkwoord ontwaren komt geen d voor; de stam is dus ontwaar, en in de verleden tijd wordt daar de uitgang -de(n) achter gezet. Andere voorbeelden: ‘Wij ontwaarden zeven schepen, die langzaam naderden’, ‘Ik ontwaarde een opgeruimde
sfeer.’ Ontwaardde met dubbel d is juist in bijvoorbeeld ‘Tijdens de periode van hyperinflatie in de vorige eeuw ontwaardde het geld elke dag enorm.’ In het hele werkwoord ontwaarden zit wél een d; toevoegen van de verledentijdsuitgang -de(n) leidt tot ontwaardde(n). Andere voorbeelden: ‘Toen de munt ontwaardde, vielen binnen enkele weken de eerste ontslagen’ en ‘Besloten werd om voorraden die snel ontwaardden zo snel mogelijk te verkopen.’ Let ook op de tegenwoordige tijd: ‘Zij ontwaart een zekere arrogantie bij hem’ (met alleen t) en ‘Het geld ontwaardt in perioden van hyperinflatie enorm’ (met dt). In allebei de gevallen stam plus t. Het voltooid deelwoord is overigens bij beide werkwoorden ontwaard: ‘Ik heb hem ontwaard’, ‘Het geld is flink ontwaard.’
Taaltip: woordvoerster of woordvoerdster?
dinsdag 17 maart 2009
Een vrouwelijke woordvoerder heet een woordvoerster, geen woordvoerdster. Dat dit woord ten onrechte heel vaak met een extra d wordt gespeld, komt waarschijnlijk doordat die d ook in de mannelijke vorm woordvoerder zit. Het woord is echter afgeleid van (het) woord voeren, en de uitgang -ster komt altijd achter de stam van het werkwoord; die luidt in dit geval voer. Dat er in woordvoerder wél een d verschijnt, komt doordat de woorduitgang -rer in het Nederlands van nature vermeden wordt, vergelijk ook huurder, beheerder, enz. Hetzelfde geldt voor veel andere afleidingen van werkwoorden op -ren. De mannelijke (neutrale) vorm eindigt dan bijvoorbeeld op -aarder, -eerder, -oerder, -oorder of -uurder, en in de vrouwelijke pendanten komt er voor -ster géén d: bedevaarster, verweerster, actievoerster, toehoorster, verhuurster.
Taaltip: afkorting miljoen en miljard
dinsdag 10 maart 2009
Hoe kort je miljoen en miljard af? De gebruikelijkste (en duidelijkste) afkortingen zijn mln. en mld.; zowel de grote Van Dale (2005) als het Witte Boekje (2006) geeft deze vormen. Ze krijgen een punt omdat je ze, ook al schrijf je ze als afkorting, toch als volledig woord uitspreekt (dus als ‘miljoen’ en ‘miljard’) en niet als afkorting. (Ter vergelijking: wc, dvd, sms en dergelijke spreek je wél als afkorting uit; die afkortingen krijgen daarom geen punten.) Je komt ook weleens milj. of mlj. tegen (milj. staat ook in Van Dale), maar daaraan is niet te zien of miljoen of miljard bedoeld is. Een andere mogelijke afkorting voor miljard is mrd., maar die vorm heeft als nadeel dat er geen goede tegenhanger voor miljoen van bestaat. Ten slotte noemt Van Dale mio en mia, beide zonder punt: we moeten ze kennelijk beschouwen als ingekorte woorden, niet als echte afkortingen. Deze vormen komen in de praktijk ook geregeld voor, zij het vaker in Vlaanderen dan in Nederland. Waarschijnlijk zijn ze overgenomen uit het Frans of Duits, of toch in elk geval mio, dat in die talen min of meer de standaardafkorting voor miljoen is.
Taaltip: belangstelling in/voor, interesse in/voor
dinsdag 3 maart 2009
1. De veilingbezoekers hadden vooral belangstelling in schilderijen.
2. De veilingbezoekers hadden vooral belangstelling voor schilderijen.
3. De veilingbezoekers hadden vooral interesse in schilderijen.
4. De veilingbezoekers hadden vooral interesse voor schilderijen.
Zin 2, 3 en 4 zijn juist. Het woord belangstelling kan volgens alle naslagwerken alleen met het voorzetsel voor worden gecombineerd, en niet met in. Opmerkelijk is dat belangstelling in wel mogelijk is in het Afrikaans, de dochtertaal van het Nederlands. Bij het synoniem interesse is het anders: zowel interesse voor schilderijen als interesse in schilderijen is juist. In de praktijk is interesse voor wat gewoner. Opvallend is verder dat bij het werkwoord (zich) interesseren het voorzetsel voor wordt gebruikt, maar bij het bijvoeglijk naamwoord geïnteresseerd juist in: ‘Ze interesseren zich voor schilderijen’ versus ‘Ze zijn geïnteresseerd in schilderijen.’
TAALPURIST
De 62-jarige Britse taalpurist Stefan Gatward wordt beschuldigd van vandalisme omdat hij spelfouten op straatnaambordjes verbetert. Meer bij The Telegraph
TAALQUIZ
Vanaf woensdag 19 augustus 2009 start Teleac met ‘De Taalmeester’, een nieuwe 10-delige taalquiz onder leiding van presentatrice Marit van Bohemen, bekend van o.a. Knoop in je zakdoek. Schrijver/journalist Jan Kuitenbrouwer werkt in alle uitzendingen mee als taalspecialist. In elke aflevering strijden bekende Nederlanders om de eretitel ‘Taalmeester’.
29 NA CHRISTUS
De oudst bewaarde geschreven tekst van Nederland is een Romeins schrijfplankje, dat in 1914 in een Friese terp is gevonden. Onderzoek van het Fries Museum en het Fries Historisch Centrum (Tresoar) wijst uit dat de tekst (een schuldverklaring ondertekend door een Bataafse soldaat) is opgesteld op 23 februari in 29 na Christus. Meer bij De Pers
