Nieuwsarchief
Onderwerp: taal
Taaltip: spaties tussen voorletters of niet?
dinsdag 5 januari 2010
Op Nederland 2 is de tv-serie Annie M.G. begonnen. Zouden er eigenlijk geen spaties moeten tussen M. en G.? Nee, het is gebruikelijk om tussen voorletters geen spaties te zetten; ervoor en erna komen ze wel: Annie M.G. Schmidt, A.F.Th. van der Heijden. Een officiële spellingregel bestaat hiervoor niet, maar het weglaten van spaties is algemeen gebruikelijk. Het heeft als voordeel dat de voorletters niet gescheiden kunnen worden door een regeleinde. De voorletters vormen een eenheid, vergelijkbaar met afkortingen als z.o.z., m.a.w. en t.b.v., waarin tussen de verschillende afgekorte woorden ook geen spaties staan. Tussen titels staan bij voorkeur wél spaties, omdat ze veel minder een eenheid vormen: mr. ing. J.H. Dronkers, mw. prof. dr. De Graaf.
Taaltip: wensen of toewensen?
woensdag 23 december 2009
‘Wij wensen u allen prettige feestdagen toe’ is een goede zin, maar ‘Wij wensen u allen prettige feestdagen’ is net zo goed. Wensen en toewensen zijn synoniem in de betekenis ‘een wens voor iemand koesteren (en dit uiten)’. Er is een klein verschil in gebruik waar te nemen. Als je bijvoorbeeld je buurvrouw ‘een gelukkig nieuwjaar wenst’, roept dat de associatie op met het letterlijk verwoorden van die wens: je zegt ‘Gelukkig nieuwjaar’ tegen die buurvrouw. Als je de buurvrouw ‘een gelukkig nieuwjaar toewenst’, kan dat ook in andere bewoordingen gebeuren (‘Het allerbeste voor 2010′), of impliciet, zonder dat je het letterlijk (in haar bijzijn) uitspreekt. Dit laatste is vergelijkbaar met ‘iemand veel wijsheid toewensen’ of ‘iets je ergste vijand nog niet toewensen’: het gaat om iets waarvan je wilt (of juist niet) dat het iemand overkomt. Bij gelukwensen is dit verschil echter subtiel en kunnen wensen en toewensen door elkaar worden gebruikt.
Bijvoeglijk naamwoord bij carnivoor
dinsdag 15 december 2009
In Zuid-Amerika zijn onlangs skeletten gevonden van een tot nu toe onbekende dinosaurussoort, de Tawa hallae; het gaat om een carnivorische dinosaurus. Of is het een carnivore dinosaurus? Welk bijvoeglijk naamwoord moet je hier gebruiken? Bij het zelfstandig naamwoord carnivoor hoort het bijvoeglijk naamwoord carnivoor. In de praktijk komt carnivorisch soms ook wel voor, maar de woordenboeken noemen alleen de vorm op -voor als bijvoeglijk naamwoord, dus carnivoor, omnivoor, herbivoor, etc. Overigens is dat in Van Dale enigszins impliciet opgenomen: bij carnivoor wordt alleen gezegd dat het een zelfstandig naamwoord is, maar bij het achtervoegsel -voor staat dat met dit achtervoegsel bijvoeglijke naamwoorden kunnen worden gemaakt die ‘…-etend’ betekenen. Daarbij staan als voorbeelden: carnivoor, herbivoor, insectivoor en omnivoor. Andere woordenboeken, zoals dat van Prisma, noemen carnivoor wél onomwonden een zelfstandig én een bijvoeglijk naamwoord.
Taaltip: bied(t) je
dinsdag 8 december 2009
Wat is juist: ‘Een crisis biedt je de mogelijkheid om van koers te veranderen’ of ‘Een crisis bied je de mogelijkheid om van koers te veranderen’ ? ‘Een crisis biedt je de mogelijkheid om van koers te veranderen’ is juist. In deze zin is een crisis onderwerp, en daarom komt er een t achter de stam bied. Het je dat achter biedt staat, is niet de onbeklemtoonde vorm van de onderwerpsvorm jij, maar de onbeklemtoonde vorm van de voorwerpsvorm jou: ‘Een crisis biedt (aan) jou de mogelijkheid om van koers te veranderen.’ Je is dus niet het onderwerp, maar het meewerkend voorwerp. Alleen als je de functie van onderwerp vervult, heeft het invloed op de spelling van de persoonsvorm. Dat is bijvoorbeeld het geval in: ‘Hoe bied je de crisis het hoofd?’ (nu is je vervangbaar door de onderwerpsvorm jij).
Ramp? Dan Fries én Nederlands.
donderdag 26 november 2009
Omrop Fryslân Radio soe yn it gefal fan in ramp yn it Hollânsk útsjoere moatte. Oftewel: Omrop Fryslân zal, wanneer het als regionale rampenzender moet optreden, radioprogramma’s in het Nederlands moeten verzorgen. Minister Plasterk heeft dat bevestigd tijdens het debat over de toekomst van regionale omroepen. De aankondiging leidde tot discussie in Friesland zelf en de omroep meldt dat over de taalkwestie Kamervragen zijn gesteld. Twee weken geleden schakelde de brandweer de omroep in, toen er bij een bij een zuivelfabriek in Dronryp salpeterzuur vrijkwam. Ook toen werd er in het Fries én Nederlands informatie gegeven. Ook het van origine Friese Kamerlid Joop Atsma (CDA) vindt dat bij grote calamiteiten de omroep zich gewoon moet aanpassen.
Taaltip: enten of inenten
dinsdag 24 november 2009
Kun je zeggen dat honderdduizenden mensen worden ‘geënt tegen Mexicaanse griep’, of alleen dat ze worden ‘ingeënt tegen Mexicaanse griep’? Het is het gebruikelijkst om te zeggen dat mensen worden ‘ingeënt’ tegen een ziekte. Inenten is dan een synoniem van vaccineren. Soms wordt ook wel de kortere vorm enten gebruikt - vaker voor dieren dan voor mensen overigens. Van oorsprong is enten weliswaar vooral een tuinbouwterm (’een ent bevestigen in een stam of tak’), maar het kan ook gebruikt worden in de betekenis ‘entstof brengen in, inenten’. Deze betekenis staat al sinds 1950 in Van Dale, en is mogelijk ontstaan in het jargon van dierenartsen.
Woord van 2009: ‘twitteren’
maandag 23 november 2009
Twitteren is het Woord van het Jaar 2009. Tijdens een congres hebben leden van het genootschap Onze Taal dat woord verkozen boven kopvoddentax, vaccinatieangst, koninginnedagdrama en vuvuzela (Zuid-Afrikaanse toeter gebruikt bij voetbalwedstrijden). Dit jaar was er geen internetstemming. Bij de vorige verkiezing won het woord swaffelen, maar Onze Taal vindt echter dat een internetverkiezing te veel kan worden beïnvloed door pressiegroepen.
Prijs der Letteren voor Nooteboom
woensdag 18 november 2009
UPDATE Cees Nooteboom heeft in Brussel de Prijs der Nederlandse Letteren ontvangen uit handen van de Belgische koning Albert II. De driejaarlijkse oeuvreprijs geldt als de hoogste onderscheiding voor een auteur uit het Nederlands taalgebied. In haar rapport schrijft de jury dat er veel Nootebooms zijn, en dus veel redenen om zijn werk te bewonderen. Voorzitter Anne Marie Musschoot noemde onder meer zijn ‘lichte, verfijnde en kronkelende, poëtische Nooteboom-toets die veel wijsheid verraadt en zwaarmoedigheid relativeert’. Aan de prijs is een geldbedrag verbonden van 40.000 euro. De laatste winnaar van de prijs, Jeroen Brouwers, weigerde in 2007 de prijs aan te nemen, vanwege het lage geldbedrag. Pas sinds 2008 is de geldprijs verhoogd van 16.000 euro naar 40.000 euro.
Taaltip: gelederen/geledingen?
dinsdag 17 november 2009
In de zin ‘Is er voldoende draagvlak binnen de gemeentelijke gelederen/geledingen?’ past geledingen het best. Geleding betekent onder andere ‘onderdeel van een samenhangend geheel’ (bijvoorbeeld ‘in alle geledingen van de samenleving’). Gelederen is het meervoud van gelid en betekent ‘aangesloten rij militairen’ of ‘aantal personen dat in een rij staat’, bijvoorbeeld in ‘Ze gingen in gesloten gelederen op de vijand af.’ Maar meestal wordt gelederen figuurlijk gebruikt, zoals in ‘de gelederen sluiten’ en ‘de gelederen komen versterken’.
Taaltip: weergave van gedachten
dinsdag 10 november 2009
In de zin Ze dacht: het wordt weer een heerlijke werkweek! komen er geen aanhalingstekens rond de gedachte te staan; na de dubbele punt komt daarom een kleine letter. Gedachten zijn - anders dan citaten - geen letterlijke weergaven van iemands (hoorbare) woorden. Dat is anders in Ze zei bij het ontbijt tegen haar kinderen: “Het wordt weer een heerlijke werkweek!” Nu is er wél sprake van een citaat, en zijn er dus aanhalingstekens nodig. Als een gedachte aan het begin van de zin staat, komt er een komma achter: Het wordt weer een heerlijke werkweek!, dacht ze opgeruimd. Na een vraagteken of uitroepteken aan het einde van een gedachte mág de komma ook wegblijven, maar het is het duidelijkst een komma te plaatsen, omdat de lezer dan direct ziet dat de zin nog niet is afgelopen.
Taaltip: onverantwoord(elijk)
dinsdag 27 oktober 2009
De betekenissen van onverantwoord en onverantwoordelijk liggen erg dicht bij elkaar. Beide woorden kunnen gebruikt worden in bijvoorbeeld een onverantwoord(elijk)e actie, onverantwoord(elijk) bezig zijn en onverantwoord(elijk) gedrag; de nuances verschillen wel. Volgens Van Dale Hedendaags Nederlands betekent onverantwoord ‘zo riskant dat het niet te verantwoorden is’; onverantwoordelijk betekent ‘zich geen rekenschap gevend van de gevolgen van zijn daden’. Synoniem met onverantwoordelijk is roekeloos. Het verschil zit vooral in het perspectief: bij een onverantwoord(elijk)e actie slaat onverantwoord op de actie zelf, terwijl je bij onverantwoordelijk eerder doelt op de persoon die die actie uitvoert.
Taaltip: in herhaling (ver)vallen
dinsdag 20 oktober 2009
Over iemand die telkens hetzelfde zegt, kun je zeggen: ‘Hij vervalt in herhaling’, maar ook: ‘Hij valt in herhaling.’ Ook het meervoud herhalingen is mogelijk: ‘Hij (ver)valt steeds in herhalingen.’ Het onvolprezen Combinatiewoordenboek (2003) geeft het voorbeeld “Je hebt dat verhaal gisteren ook al verteld. Je (ver)valt in herhaling.” In deze formulering betekent vervallen in zoveel als ‘raken tot’, ‘terechtkomen in’, ‘terugkeren tot’. Ook vallen kan ‘terechtkomen’ betekenen, bijvoorbeeld in ‘De hoofdprijs viel op mijn lot’, ‘De klemtoon valt op de eerste lettergreep’, ‘Ze vielen van de ene verbazing in de andere.’ Welke variant het oudst is, is lastig na te gaan. In het Woordenboek der Nederlandsche Taal (WNT) staat een citaat uit 1842 met in herhaling vervallen: “(…) dat het op zekeren leeftijd niet ongewoon is in herhaling te vervallen”, maar ook een citaat uit 1789 met in herhalingen vallen: “Dat oude vryers zeer dikwyls (…) in verveelende herhaalingen vallen.” Het lijkt erop dat in herhaling vallen tegenwoordig het gebruikelijkst is.
Taaltip: temeer of te meer?
dinsdag 13 oktober 2009
Temeer wordt aaneengeschreven als het ‘vooral ook’ betekent. Het komt vaak voor in combinatie met omdat en daar: ‘Dat vind ik een knappe oplossing, temeer omdat je maar zo weinig tijd had’ en ‘Dit is een populaire badplaats, temeer daar er een vliegveld vlakbij is.’ In des te meer, eens te meer, een reden te meer (om) en zoveel te meer wordt te meer wel als twee woorden geschreven. In deze gevallen is meer op te vatten als een echte vergrotende trap (vergelijk des te beter en zoveel te beter). In ‘Wat de mensen van de politiek vinden, verandert per week; dat geldt te meer als er schandalen opduiken’ is te meer eveneens juist; des te meer is hier trouwens gewoner.
Taaltip: 24 uur per dag, 7 dagen per week
dinsdag 6 oktober 2009
Er zijn verschillende manieren om aan te geven dat een bedrijf of dienst continu geopend of bereikbaar is. Twee van de oudste formuleringen zijn dag en nacht en de klok rond. Van iets recenter datum is 24 uur per dag. In Vlaanderen spreekt men in zo’n geval ook vaak van 24 uur op 24; in Nederland is die formulering nauwelijks bekend. Maar het kan nog korter: de laatste jaren is de uit het Engels overgenomen notatie 24/24 gangbaar. Deze korte weergave is vooral handig op reclameborden (of zuilen bij benzinestations) en in ’snelle’ advertentieteksten. De schuine streep betekent hier dus ‘per’, net als in 80 km/u. Soms kom je ook 7/7 tegen: ‘zeven dagen per week’. Dan is er nog 24/7. Dat moet niet worden gelezen als ‘24 juli’, maar als ‘vierentwintig uur per dag, zeven dagen per week’. De schuine streep is hier dus geen ‘per’, maar ‘en’.
Taaltip: schaatster of schaatsster?
dinsdag 1 december 2009
De vrouwelijke vorm van schaatser is schaatsster, met twee s’en. Het achtervoegsel -ster wordt achter de stam van het werkwoord geplaatst: naaister, medewerkster, aanvoerster, enzovoort. Soms eindigt de stam zelf al op een s, zoals bij de werkwoorden poetsen, tennissen en schaatsen. Als we hier -ster achter zetten, verschijnen er twee s’en: poetsster, tennisster, schaatsster. Persoonsaanduidingen op -ster zijn soms dubbelzinnig. Een tennisster kan immers ook een ster (beroemdheid, uitblinker) in het tennis zijn (vergelijk popster). Ster is dan geen achtervoegsel, maar een zelfstandig naamwoord, dat zowel een man als een vrouw kan aanduiden. Meestal zal de context uitwijzen wat bedoeld is.
Taaltip: heil(s)soldaat
dinsdag 3 november 2009
In de grote Van Dale staat heilsoldaat, in het Groene Boekje heilsoldaat en heilssoldaat, en op de website van het Leger des Heils wordt heilssoldaat steeds met een dubbele s geschreven. Wat is nu juist? Het mag allebei. De regel voor de tussen-s (schrijf wat je hoort/uitspreekt) helpt hier niet, want een eventuele tussen-s is in heil(s)soldaat niet te horen. In dat geval kun je kijken of luisteren naar andere samenstellingen met heil, maar die bieden evenmin uitsluitsel: zo staan heildronk en heilwens zonder s in de boeken, maar heilsleer en heilsorde mét. Heil(s)soldaat sluit inhoudelijk het meest aan bij de woorden heilsleger en heilsofficier, wat voor de tussen-s zou kunnen pleiten; maar in de praktijk komt juist vaker heilsoldaat zonder tussen-s voor.
Arabische en Chinese webadressen mogen ook
maandag 2 november 2009
Vanaf volgend jaar komen er ook webadressen met Chinese, Arabische of Hebreeuwse letters. Dat heeft ICANN, de organisatie die de uitgifte van domeinnamen overziet, vrijdag besloten. Tot nog toe kon alleen het Latijnse alfabet gebruikt worden. In de komende jaren moeten langzaam maar zeker alle andere schriften ook beschikbaar worden. Meer bij de BBC
Taaltest Wereldomroep populair
donderdag 22 oktober 2009
De wekelijkse taaltest die de Wereldomroep elke woensdag de wereld instuurt wint aan populariteit. Sinds de start in mei heeft de test 9000 abonnees. “Geef je het boek aan ‘hen’ of aan ‘hun’? Schrijf je ‘locatie’ of ‘lokatie’? En is die firma ‘verhuisd’ of ‘verhuist’? Er zijn tien meerkeuzen vragen. Heb je die beantwoord, dan klik je op ‘verzend’ en zie je direct het resultaat. Een foutje? Geen nood, je ziet meteen wat het juiste antwoord is en een heldere uitleg waarom. Eens in de maand worden de resultaten besproken in het programma Klare Taal”, schrijft de omroep.
Taaltip: halsreikend of reikhalzend?
dinsdag 29 september 2009
Zowel reikhalzend als halsreikend is juist; beide woorden staan in de recente woordenboeken met de betekenis ‘verlangend nieuwsgierig, vol verlangen’. Reikhalzend is de oudste vorm. Het hoort bij het (vrijwel uitgestorven) werkwoord rekhalzen, reikhalzen: ‘de hals rekken’. Iemand die zijn hals rekte, probeerde ergens dichtbij te komen; figuurlijk gezegd: verlangde ergens naar. Halsreikend komt voor het eerst voor in de twaalfde druk van de grote Van Dale (1992). Dit woord betekent letterlijk genomen zoiets als ‘met de hals (naar iets) reikend’. Het is daarom misschien niet zo verwonderlijk dat halsreikend steeds vaker voorkomt. Overigens is reikhalzend nog altijd de gebruikelijkste vorm.
ZEVEN FOUTEN
Het Groot Dictee der Nederlandse taal is gewonnen door een Nederlandse krantenlezer. De 55-jarige Hans Bliek uit Eindhoven maakte slechts zeven fouten in het door Gerrit Komrij geschreven dictee. Meer bij Elsevier
WOORD VAN HET JAAR
Nederlanders hebben ‘ontvrienden’ gekozen tot het woord van het jaar. Dat hebben de organisatoren van de verkiezing, uitgeverij Van Dale en dagblad De Pers, bekendgemaakt. Ontvrienden betekent virtuele vrienden dumpen door deze te schrappen uit vriendenlijstjes op vriendenwebsites. Meer bij ANP via BNR / De Pers
TAAL
Het Instituut voor Nederlandse Lexicologie (INL) heeft onlangs het Middelnederlandsch Woordenboek (MNW) op internet gezet. Daarmee de Nederlandse woordenschat, die een ononderbroken periode van vijftien eeuwen beslaat, online te raadplegen. Meer bij Universiteit Leiden
GROOT DICTEE
Het Groot Dictee der Nederlandse Taal bestaat dit jaar twintig jaar. Voor dit jubileum nemen dertig Bekende Nederlanders en Vlamingen die eerder hebben meegedaan, opnieuw plaats in de bankjes van de Eerste Kamer om de spellingstoets te ondergaan. Deelnemers zijn onder andere Nelli Cooman, Jan Siebelink, Theo Hiddema, Frits Wester, Catherine Keyl, Sara Kroos, Koos Postema, Wouke van Scherrenburg, Joost Zwagerman en Frank Lammers. Het Groot Dictee wordt dit jaar geschreven door schrijver/dichter Gerrit Komrij. De uitzending is woensdag 16 december te zien bij de NPS op Nederland 1 en op de Vlaamse zender Canvas. Bron: Persbericht
JE DING DOEN
De uitdrukking ‘je ding doen’ heeft de Vaagtaalverkiezing 2009 gewonnen. Op enige afstand volgen ‘een stukje’, ‘proactief’, ‘zeg maar’ en ‘doorcommuniceren’. Meer bij Vaagtaal
WEEK VAN DE TAAL
De Vlaamse publieke omroep VRT organiseert in de week van 26 oktober voor de tweede keer de ‘Week van de Taal’. Programma’s op de diverse netten besteden aandacht aan de rijkdom van de Nederlandse taal. Op dinsdag 27 oktober organiseert de publieke omroep bovendien, samen met de Nederlandse Taalunie, de Taaldag 2009 : een symposium met als centraal thema ‘Taal en vertrouwen’. Meer bij Radiovisie
