— donderdag 25 juli 2019, 09:50 | 0 reacties, praat mee

Wilma Haan: ‘Privacy en transparantie zijn niet elkaars tegenpolen’

Wilma Haan - © Foto: Eva Roefs.

Wilma Haan ruilde de journalistiek in voor de non-profitsector. Als directeur van de Open State Foundation probeert ze de overheid transparanter te maken door het toegankelijk maken van overheidsdata.

Wéér een journalist die het vak verlaat om haar heil elders te zoeken. Dat was het sentiment toen Wilma Haan in maart van dit jaar de deur van Het Parool achter zich dichttrok. Na 3,5 jaar chef te zijn geweest van de nieuwsdienst én hoofd digitaal, verruilde ze die functies voor het directeurschap van de Open State Foundation, een non-profitorganisatie die de Nederlandse overheid transparanter wil maken. Dat doet de Foundation door data van diezelfde overheid op te snorren en begrijpelijk te maken voor burgers. ‘Op het eerste gezicht lijkt mijn werk hier misschien niet journalistiek. Maar wat ik hier doe lijkt eigenlijk heel erg op wat journalisten doen.’

Leg dat eens uit. Wat zijn de overeenkomsten?
‘Ons doel is hetzelfde als dat van de journalistiek: de overheid controleren. Of, in ons geval, de overheid controleerbaarder maken. We doen dat niet door zelf artikelen te publiceren, maar door overheidsdata toegankelijk te maken voor een breed publiek. Op het gebied van transparantie valt bij de overheid nog veel te winnen. Dat merken wij soms ook nog steeds op momenten dat we data opvragen om openbaar te maken.’

Lukt dat een beetje?
‘Zoals ik zei: er valt nog veel te winnen. De Open State Foundation probeert bijvoorbeeld al sinds 2014 de kosten die ziekenhuizen rekenen voor behandelingen openbaar te maken. In dat jaar startte de Foundation een juridische procedure tegen de Nederlandse Zorgautoriteit om hen te dwingen die kosten te openbaren. Omdat die procedure lang ging duren (hij eindigde uiteindelijk bij de Raad van State, die de Open State Foundation in november 2016 niet in het gelijk stelde, red.), zijn we ondertussen samen met de Consumentenbond mensen gaan oproepen hun eigen zorgrekeningen aan ons te sturen. Zodat we aan de hand van die rekeningen vergelijkingen konden opstellen. Daar gaven meer dan tienduizend mensen gehoor aan.’

Als het niet linksom gaat, dan doen jullie het dus rechtsom?
‘Dat klopt. En dat doen journalisten natuurlijk ook. Al is dit een uitzonderlijk voorbeeld, en ook nog eens van voor mijn tijd. In de meeste gevallen krijgen we de data die we bij de overheid opvragen wel gewoon ontsloten. Onze developers bewerken de data zodat het publiek – en de journalistiek – ermee uit de voeten kan. We doen voorwerk voor datajournalisten en zoeken eventueel ook mee naar invalshoeken.’

Je noemt jezelf nog steeds journalist, ook al werk je niet meer bij een journalistiek medium.
‘Ik heb me de eerste maanden dat ik hier zat afgevraagd of ik dat moest doen. Maar ik ben en blijf journalist. Ook al bekleed ik nu een andere functie. Ik ben ook nog in functie gebleven bij de NVJ, waar ik bestuurslid en vicevoorzitter ben. Ik ben voor die functie gekozen en wil mijn termijn, zoals bij aanvang afgesproken, volmaken. Een van mijn belangrijkste taken bij de Open State Foundation is om manieren te vinden om de journalistiek te faciliteren. Maar als directeur zit ik ook soms halve dagen met mijn neus in Excel-sheets. Dat is nieuw en even wennen.’

Leiding geven is dan weer niet nieuw voor je. Eerder was je adjunct-hoofdredacteur bij NU.nl en daarna 3,5 jaar lang chef nieuwsdienst bij Het Parool. Waarom besloot je over te stappen?
‘Bij Het Parool werd ik mede binnen gehaald om de krant te helpen bij zijn digitale transitie. Maar dingen veranderen is best een uitdaging in een organisatie die zo groot is als de Persgroep. Ik dacht toen dat dat iets voor mij was. Maar ik ben er wel een beetje van teruggekomen dat ik het leuk vind te proberen zo’n grote machine in beweging te krijgen. Schrijf alsjeblieft niet op dat ik het stom vond, want dat is niet zo. Maar tijdens mijn zwangerschapsverlof in de zomer van vorig jaar vroeg ik me af of dit is wat ik op lange termijn wilde doen.’

En dan besluit je je ogen open te houden voor een mooie functie. Die eigenlijk vrijwel meteen vrijkomt?
‘Precies. Cliché, hé?’

Dat grote en logge dat je bij de Persgroep hebt, daar heb je nu geen last van?
‘Nee. We zijn een hele kleine organisatie. De Open State Foundation heeft drie developers in dienst en drie projectmanagers. Daarnaast bestaat de directie uit mijzelf en adjunct-directeur Tom Kunzler. Daardoor is het heel hands-on. Ik werk ook gewoon mee aan onze projecten. Het is hier allemaal op zijn plek gevallen. Al kunnen er ook hier natuurlijk dingen beter.’

Zoals?
‘Toen ik binnenkwam ben ik echt van mijn stoel gevallen van de hoeveelheid data die we hebben, maar waar nog nauwelijks gebruik van wordt gemaakt. Binnen ons project “Open Spending” maken we bijvoorbeeld de huishoudboekjes van lokale overheden openbaar. We hebben heel veel, maar ik ken geen journalist die er écht gebruik van maakt. Dat is ook onze eigen schuld. We moeten veel harder roepen en duidelijker laten zien wat we allemaal hebben. En we moeten ook journalisten helpen die data te interpreteren. Want tijd om echt te grasduinen door al die data hebben veel redacties niet.’

Zoeken naar journalistieke verhalen in data, dus?
‘Ik denk dat ik door mijn jaren op journalistieke redacties relatief snel kan zien welke data op welk moment interessant kunnen zijn. Nieuws herkennen. Dat klinkt voor jou en mij misschien logisch, maar het is een kunst die niet iedereen beheerst. We werken nu al met media samen, maar willen dat nog veel structureler gaan doen. En als het aan mij ligt gaan we dat ook veel meer op lokaal en regionaal niveau doen. We gaan journalisten die op lokaal niveau werken vragen wat ze willen weten en kijken of we data hebben die hen van antwoorden kan voorzien.’

Je doel bij de Open State Foundation is een transparante, open overheid. Maar journalisten hebben juist vaak het gevoel dat de overheid er alles aan doet om niét open te hoeven zijn en openheid juist tegen te werken.
‘Ik weet niet of het in alle gevallen echt tegenwerking ís. Veel vaker is het onkunde van instanties, die niet weten hoe ze hun data het best kunnen ontsluiten. Angst speelt ook vaak een rol. De AVG (de in mei 2018 bekrachtigde privacywet die onder meer het verwerken van persoonsgegevens aan banden legt, red.) wordt vaak genoemd als reden dat data niet openbaar gemaakt kunnen worden. Wij moeten heel vaak betogen dat privacy en transparantie niet elkaars tegenpolen zijn.’

Is de overheid open genoeg, denk je?
‘De overheid wordt in ieder geval steeds opener. Dat is deels te danken aan mijn voorganger Arjan El Fassed, die het woord ‘transparantie’ sinds 2012 in Den Haag verspreidt. Maar er is nog veel werk te doen. Nadat minister Kajsa Ollongren van Binnenlandse Zaken begin dit jaar gemeentes dringend verzocht de uitslag van de Provinciale Statenverkiezingen als open data te delen, hebben wij uitgezocht hoeveel gemeentes dat ook echt hebben gedaan. Het bleek slechts een kwart. We hebben toen samen met redacteuren van Pointer en de Volkskrant alle overige 270 gemeenten gebeld en de uitslagen van alle individuele stembureaus opgevraagd. Daar zijn hele mooie datavisualisaties uitgekomen. Zo’n monsterklus gaan we niet snel nog een keer doen. Maar we kunnen er wel naar wijzen en de overheid laten zien hoe data delen óók kan.’

Je wilt de overheid dus eigenlijk helpen transparanter te worden?
‘Ja, maar we willen wel onafhankelijk blijven. Zodat we ook kunnen blijven prikken wanneer het nodig is. We opereren in feite precies tussen de journalistiek en de overheid in. We willen dat de overheid zijn eigen controleerbaarheid leert verbeteren.’

Als dat lukt, wordt de Open State Foundation dan niet overbodig?

‘We grappen onder elkaar weleens dat we de hele dag werken om onszelf werkloos te maken. Maar dat is in feite wél wat we aan het doen zijn. Als de overheid volledig open en transparant is, dan zijn wij niet meer nodig. Maar als het al gaat gebeuren, dan gaat het nog wel een hele tijd duren.’

Ik hoop dat je over een paar jaar werkloos bent!
‘Haha. Ik ook.’

En dan? Terug naar de journalistiek?
‘Dan blíjf ik in de journalistiek, ja.’

Wilma Haan (1982) studeerde Journalistiek aan Windesheim in Zwolle en werkte 8,5 jaar voor NU.nl, waarvan ruim twee jaar als adjunct-hoofdredacteur. Vervolgens werkte ze 3,5 jaar bij Het Parool als chef nieuwsdienst en hoofd digitaal. Ze is daarnaast bestuurslid en vicevoorzitter bij de NVJ. Sinds maart 2019 is Haan directeur bij de Open State

Praat mee

Colofon

Villamedia is een uitgave van Villamedia Uitgeverij BV

Postadres

Villamedia Uitgeverij BV
Postbus 75997
1070 AZ Amsterdam

Bezoekadres

Johannes Vermeerstraat 22
1071 DR Amsterdam

Contact

redactie@villamedia.nl
020-30 39 750

Redactie (tips?)

Dolf Rogmans
Hoofdredacteur, 020-30 39 751

Marjolein Slats
Adjunct-hoofdredacteur, 020-30 39 752

Linda Nab
Redacteur, 020-30 39 758

Lars Pasveer
Redacteur, 020-30 39 755

Trudy Brandenburg-Van de Ven
Redacteur, 020-30 39 757

Anneke de Bruin
Vormgever, 020-30 39 753

Marc Willemsen
Webontwikkelaar, 020-30 39 754

Vacatures & advertenties

Karen Bais
020-30 39 756

Sofia van Wijk
020-30 39 711

Bereik

Villamedia trekt maandelijks gemiddeld 120.000 unieke bezoekers. De bezoekers genereren momenteel zo’n 800.000 pageviews.

Rechten

Villamedia heeft zich ingespannen om alle rechthebbenden van beelden en teksten te achterhalen. Meen je rechten te kunnen doen gelden, dan kun je je bij ons melden.