Tjitte Mastenbroek (WO, Rijksuniversiteit Groningen)  

                                      terug naar overzicht Samenvattingen Scriptieprijs De Journalist


De vertrossing van televisiekritieken

‘Het is waar gebeurd, gisteravond heb ik twee uitstekende TROS-programma’s gezien.’ De TROS en ‘vertrossing’ in televisiekritieken van NRC Handelsblad, de Volkskrant en De Telegraaf, 1966-1980.

Dat de kwaliteit van televisieprogramma’s al decennia lang achteruit gaat behoeft eigenlijk geen betoog meer. Alle ellende begon op 9 mei 1966. Toen trad de TROS toe tot het publieke bestel. De TROS was een vreemde eend in de bijt omdat deze omroep, anders dan de oudere  omroepverenigingen, geen maatschappelijk, religieus of politiek doel had. De TROS maakte simpelweg programma’s die het grote publiek graag wilde zien en zette zich met leuzen als 'Wij zijn er voor u – u bent er niet voor ons – de kijker is de baas' en later 'Het zijn de programma’s die het ‘m doen' af tegen de bestaande omroepen. De strategie van de TROS was zo succesvol dat andere omroepen gedwongen werden met de TROS mee te gaan. Op deze manier verwerd het medium televisie, dat bij zijn introductie nog gezien werd als een prachtig middel voor volksopvoeding en educatie, tot een ordinair amusementsmedium. De rol van de TROS bij de verloedering en vervlakking van de Nederlandse televisie was zo evident dat er zelfs een nieuw woord voor bedacht werd: vertrossing.

Tot zover deze zeer beknopte omroepgeschiedenis van Nederland. Dat één en ander achteraf gezien toch iets gecompliceerder in elkaar stak toonde televisiewetenschapper Ben Manschot al in 1993 aan. Toch is het verhaal over de vertrossing ook nu nog in de meeste literatuur over de geschiedenis van de televisie te vinden. Manschot noemde het idee van de vertrossing daarom al 'een van de meest populaire folklores in ons land’.

Volgens Manschot hebben televisierecensenten een zeer belangrijke rol gespeeld bij het populair worden van de term vertrossing. Recensenten gebruikten het woord vertrossing in hun televisiekritieken steeds in verschillende betekenissen. Omdat zij alleen schreven over zeldzame, belangrijke of merkwaardige programma’s benadrukten zij het bijzondere en het extreme. Deze recensies werden later door auteurs van wetenschappelijke literatuur over televisie gebruikt als bron. Volgens Manschot werden de groteske opvattingen van recensenten op deze manier gemeengoed en ontstond zo het vertekende beeld dat veel mensen nu nog steeds hebben van de televisie in de jaren zestig en zeventig.

In mijn scriptie heb ik systematisch onderzocht hoe televisierecensenten van NRC Handelsblad, de Volkskrant en De Telegraaf in de periode 1966-1980 schreven over de TROS en de vertrossing. Een van de belangrijkste uitkomsten van mijn onderzoek is dat in de 751 onderzochte televisiekritieken het woord vertrossing slechts éénmaal voorkomt. Dit wil paradoxaal genoeg niet zeggen dat vertrossing geen rol speelde in televisiekritieken in de jaren zeventig. Vooral recensenten van NRC Handelsblad en de Volkskrant lieten veelvuldig blijken dat ze vonden dat de televisie in de loop van de jaren zeventig oppervlakkiger geworden was. Als hoofdschuldige wezen zij vaak in de richting van de TROS.

Opvallend is ook dat De Telegraaf nooit een probleem maakte van de vertrossing en juist veel meer schreef over een teveel aan saaie en loodzware televisieprogramma’s. Volgens De Telegraaf was een avondje ontspannen televisiekijken een recht voor iedereen en waren het juist de ouderwetse verzuilde omroepen die dit welverdiende genot in de weg stonden.

Om deze grote verschillen tussen kranten te verklaren heb ik gebruik gemaakt van de theorieën van de Franse filosoof Pierre Bourdieu. Volgens Bourdieu is smaak niet een op zichzelf staand iets, maar is smaak een wapen wat gebruikt wordt om bepaalde posities mee te veroveren of te verdedigen.
Aan de hand van de theorieën van Bourdieu en mijn eigen onderzoek schets ik in ,,Het is waar gebeurd, gisteravond heb ik twee uitstekende TROS-programma’s gezien’’ een beeld van strijd rond de TROS en de vertrossing die in de jaren zeventig op het veld van de (televisie)journalistiek werd uitgevochten. 
tlmastenbroek@gmail.com
   

                                          terug naar boven