| [an error occurred while processing this directive] |
Portretten (Uit: De Journalist, nr. 6, 24-3-2000) Het interview is dood, leve het portret Foute citaten, uit hun verband gerukte uitspraken en 'lulfoto's' van tien jaar geleden - het journalistieke portret is niet bij iedereen geliefd. Maar(hoofd)redacteuren zien in het portret een bruikbaar alternatief voor het interview, dat door 'voorlichtersbaasjes' wordt gedomineerd. Daders en slachtoffers over een spraakmakend genre. Geert-Jan Bron 'Een viezerik, een smeerlap', een 'pure oplichter' die uitblinkt in 'rattenstreken' en daarbij 'de techniek van de verschroeide aarde' hanteert. Zo luidt de samenvatting van het portret dat Quote vorige maand publiceerde over Paul van Engen, hoofdredacteur van Money en Beleggersbelangen. Aan de hand van getuigenissen van politici, zakenmensen en een ex-vriendin wordt Van Engen 'tot aan zijn enkels afgezaagd', zoals de redacteur van het artikel Eric Smit het zelf uitdrukt. 'Ik mag graag in de aanval gaan', zegt hij. 'En daar leent de portretvorm zich uitstekend voor.' Quote ruimt maandelijks plaats in voor een portret. 'Het is een prima genre om de prestaties van de top van het bedrijfsleven te onderzoeken', zegt hoofdredacteur Jort Kelder. Dat het ook een spraakmakende vorm is, sluit mooi aan bij de wens van Quote het bijtertje onder de zakenbladen te zijn. 'Iedere maand valt er wel weer een aangetekende brief van een advocaat op onze deurmat', zegt Kelder. Om daar aan toe te voegen dat onder zijn hoofdredacteurschap dit nog nooit tot een rectificatie heeft geleid. 'Er staan vaak harde beschuldigingen in, maar we zorgen wel dat die goed zijn gefundeerd.' Ook het tijdschrift voor hoger opgeleiden Intermediair Starters ontvangt regelmatig aangetekende post. Deze maand schakelde beursgoeroe Koen Hoefgeest 'ter bemiddeling' de Raad voor de Journalistiek in. Hij had onoverkomelijke bezwaren tegen de conceptversie van zijn portret, waarin hij door collega's van het uitventen van 'wichelroede-wijsheden' wordt beticht. Zijn zaakwaarnemer schrijft de Raad dat het portret 'een ongewenste inbreuk op de privacy' is. 'Het artikel barst uit de voegen door de feitelijke onjuistheden en foutief geparafraseerde citaten.' Scheidend hoofdredacteur Mark Koster van Intermediair Starters schrikt niet van dit soort brieven. 'Ik beschouw ze juist als een aanmoediging om het portret door te zetten', zegt Koster. 'Het betekent vaak dat er een leuk verhaal achter die mensen schuil gaat.' En dus verscheen Hoefgeest vorige week gewoon op de cover van Intermediair Starters, staand op zijn Porsche met als ondertitel: 'Geil op geld'. 'Een portret is het schetsen van een beeld van iemand door de ogen van zijn vrienden en vijanden', zo wordt leerlingen aan de scholen voor journalistiek voorgehouden. Zangeres, actrice en Volkskrant-columniste Ellen ten Damme gaf in januari tegenover Opzij een hele andere definitie. 'Een portret noemen ze het (¼): allemaal foute citaten, helemaal uit hun verband gerukt en van die lulfoto's van tien jaar geleden.' Ten Damme vond het onfatsoenlijk dat verhalen over haar, inclusief foto's, in bladen als Intermediair Starters en Vara TV Magazine verschenen zonder dat ze daarover was geraadpleegd. De andere media namen de ophef over de portretten dankbaar over. Zo meldde Vrij Nederland dat redacteuren van de Volkskrant als stil protest tegen hun columniste de cover van Starters ('Waar is Ellen ten Damme? Who Cares?!') in het kantoor aan de Wibautstraat op het prikbord hadden geplakt. Waarop Ten Damme in haar column weer terugbeet: 'Bladen als een Vrij Nederland of een Vara-gids hebben een roddel- en achterklapgehalte waarvoor de Story en de Weekend zich zouden schamen.' Mark Koster begrijpt de ophef over de portretten wel. 'Niemand vindt het leuk als achter zijn rug in zijn privé-leven wordt rondgesnuffeld.' Toch heeft hij een jaar geleden besloten het traditionele interview met jonge bekende Nederlanders in te ruilen voor het portret. 'Het interview zit in Nederland op dood spoor. Het is verworden tot een marketinginstrument: alles moet tegenwoordig worden gefiatteerd', verklaart Koster. Zelfs de interviews die Starters afneemt met beginnende managers moeten langs de afdeling corporate communications. Koster: 'Als het de voorlichters niet zint, trekken ze gewoon hun advertentie terug. Zelfs als de uitspraken op band staan, eisen ze dat hun ongevallige passages niet worden gepubliceerd. Met een portret omzeil je het eindeloze overleg met die voorlichtersbaasjes.' Michel Kerres, tot voor kort chef binnenland en nu verslaggever van NRC Handelsblad, noemt de onafhankelijkheid van PR-afdelingen ook als een van de voordelen van het portret. De NRC plaatst al meer dan tien jaar iedere maandag een portret op de tweede pagina van het nieuwskatern. 'Het is een prachtige tegenhanger van het interview', meent Kerres. 'Je kunt zelf bepalen welk thema je kiest. Daar zit tevens het heikele punt: je hebt als schrijver van een portret een zware bewijslast, je moet het beeld wel kunnen onderbouwen aan de hand van getuigenissen van betrokkenen.' Hoewel journalisten stuk voor stuk het portret een zeer bruikbare vorm noemen, verandert hun toon als ze zelf onderwerp van de journalistieke rondgang worden. Kelder, die in zijn eigen blad niet op een karaktermoord meer of minder kijkt, zegt 'op grootse wijze slachtoffer te zijn geworden van de portretkunst'. Tegenover Vrij Nederland klaagde Kelder vorig jaar dat Intermediair Starters hem 'met voorbedachten rade' had geprobeerd bij zijn enkels af te zagen. Zijn kritiek op het artikel over de drijfveren van de rechtse 'Quotezak', was dat juist de enige redacteur die er door hem 'terecht was uitgeknikkerd' aan het woord werd gelaten, en dan ook nog anoniem. Het arsenaal aan tevreden redacteuren was tot zijn spijt niet geraadpleegd. Ook wees Kelder erop dat hij geen wederhoor heeft gekregen op de uitspraken van zijn criticasters. Kelder herhaalt een jaar na dato zijn bezwaren, maar wil inmiddels wel erkennen dat het voor hem ook 'een leerzame ervaring' is geweest. 'Het is goed om zelf eens slachtoffer van een portret te zijn, dan blijkt dat je toch langere tenen hebt dan je zelf denkt. Ik ben zelf nooit kinderachtig in uitspraken, dat krijg je dan terug. Het was voor mij een nuttige les in bescheidenheid.' Hoofdredacteur Oscar Garschagen van Vrij Nederland kent inmiddels ook het gevoel van machteloosheid dat menig geportretteerde overvalt. De NRC trakteerde hem bij zijn eenjarig hoofdredacteurschap op een portret. 'Het is net Catch 22', citeert Garschagen de titel van de oorlogsroman van Joseph Heller. 'Als journalist kun je moeilijk weigeren mee te werken. Als je met ze in zee gaat, moet je het resultaat maar afwachten. Werk je niet mee, dan kan het portret nog veel beroerder uitpakken.' NRC Handelsblad maakte dankbaar gebruik van de loslippigheid van Garschagens zus Agaath, waardoor het verhaal sterk leunde op opmerkelijke faits divers uit Garschagens jeugd. Zo kwamen de lezers te weten dat Garschagen een vervelende puber was die uit de portemonnee van zijn moeder stal. Ook het vermeende sociale karakter van Garschagen wordt door zijn zus van een kanttekening voorzien: 'Uiteindelijk kiest hij altijd voor zichzelf'. Garschagen grapt dat hij zich herkende in alle positieve karaktereigenschappen en alle negatieve eigenschappen reeds was vergeten. Dan serieus: 'Ik vraag me wel af of de lezers van de NRC op zo'n Marie Claire-achtig verhaal zaten te wachten'. Kerres was juist erg tevreden over het artikel. 'De opmerkingen over zijn jeugd geven goed het rebelse karakter van Garschagen aan. Bovendien was de bron uiterst betrouwbaar en niet rancuneus. Hij heeft een goede relatie met zijn zus. Tenminste, voor publicatie.' Garschagen zegt dat het portret de warme familiebanden niet heeft geschaad. Broer en zus hebben samen met succes de NRC onder druk gezet om 'enkele volkomen uit hun verband gerukte en een paar foutieve citaten' uit de finale versie van het verhaal te houden. Kerres: 'Interventieacties zijn gebruikelijk. Iedereen probeert toch een onderhandelingssituatie te creëren.' Veel problemen worden veroorzaakt door de ongeschreven wet van het portret: hoe meer stront boven komt, hoe lezenswaardiger het verhaal. 'Ik zou een slechte journalist zijn als ik dat zou ontkennen', zegt Eric Smit. De Quote-redacteur zegt bij zichzelf antipathie op te roepen tegen de mensen die hij wil portretteren. 'Ik moet een vijandbeeld creëren, anders kan ik zo'n verhaal niet schrijven. Ik heb die agressie nodig om de muren te slechten die veel topmannen om zich heen bouwen.' Smit gaat daarin ver, zo weten Quote-lezers. Zo schroomde hij niet vrijelijk te citeren uit de brieven die Money-hoofdredacteur Van Engen aan zijn ex-vriendin stuurde. Het voormalige liefdesduo is inmiddels in een juridische strijd verwikkeld. 'Ik vind dat je zo'n rancuneuze bron prima kunt gebruiken', zegt Smit, 'mits je maar goed onderzoekt of de bronnen op waarheid zijn gebaseerd. Als die brieven van zijn ex-vriendin vals blijken, dan ben ik natuurlijk het haasje. Vandaar dat we dat soort zaken goed checken.' Hoewel hij dus partijdig is, zegt Smit dat het uiteindelijke portret altijd het resultaat is van een eerlijk gevecht. 'Ik verlies tijdens mijn speurtocht nooit uit het oog dat het een waarheidsgetrouw beeld moet zijn.' Als voorbeeld noemt Smit zijn portret van Getronics-topman Cees van Luijk, van wie hij vermoedde dat het 'een corrupte smeerlap' was. 'Maar hoe ik ook zocht, ik heb dat beeld niet rond gekregen. Uiteindelijk is het een lovend artikel geworden.' Rancune mag je best uitbuiten, meent Garschagen. 'Mits je de bron met naam en toenaam citeert.' De hoofdredacteur van Vrij Nederland accepteert geen portretten die gebaseerd zijn op anonieme bronnen. 'Het is zo makkelijk om iemand off the record neer te halen. Ik vind dat je als journalist dan nog maar even verder moet zoeken.' Ook Koster is geen voorstander van anonimiteit. 'Je moet daar erg mee oppassen. Het is makkelijk iemand af te zeiken, veel moeilijker is het maat te houden. Een portret met alleen vijanden is een slecht portret.' Een andere vraag is of de geportretteerden vooraf op de hoogte moeten worden gebracht. Bij de NRC is dit een standaardprocedure. 'Het voordeel is dat de geportretteerde de bronnenlijst kan aanvullen. Dat maakt de research een stuk eenvoudiger', zegt Kerres. Niet iedereen is daar overigens toe bereid. Oud ANWB-directeur Paul Nouwen bijvoorbeeld was not amused. Kerres: 'We hebben lang op hem in moeten praten om hem aan het portret mee te laten werken'. Intermediair Starters licht de geportretteerden vooraf niet in. Koster wil ze niet de suggestie geven dat ze het portret kunnen sturen. Bovendien wil hij voorkomen dat het netwerk zich al heeft gesloten nog voordat de rondgang langs bekenden is begonnen. 'Je moet strategisch opereren. Bij één verkeerd telefoontje sluit de vriendenkring zich als een oester.' Dit gebeurde bijvoorbeeld bij cabaretier Sanne Wallis de Vries. Toen deze lucht kreeg van het portret, liet ze Intermediair Starters weten daar niet van gediend te zijn. Welke cabaretier daarna ook werd gebeld, niemand wilde iets over Wallis de Vries zeggen. De NRC biedt geportretteerden ook altijd gelegenheid te reageren op uitspraken van betrokkenen. 'Uit het oogpunt van fatsoen vind ik dat je mensen de kans moet geven zich te verweren tegen pittige beschuldigingen', zegt Kerres. Het gevolg is dat de geportretteerden in de NRC vaak het laatste woord hebben. Koster noemt dit een 'raar soort mengvorm'. 'Als mensen on the record beschuldigingen doen, vind ik niet dat je de geportretteerde wederhoor hoeft te geven. Als journalist moet je zorgen voor een goed evenwicht tussen positieve en negatieve uitspraken.' Ook Kelder vindt de mengvorm van NRC Handelsblad geen succes. Wel worden geportretteerden door het zakenblad benaderd om hun kant van de zaak te belichten. De opmerkingen worden niet in citaat meegenomen, maar gebruikt om feitelijke onjuistheden tegen te gaan. Bij het portret van Van Engen leverde de wederhoor slechts een standaardbrief van de advocaat op: 'Voorzover de vragen enige beschuldiging aan het adres van mijn cliënt suggereren, wijst de heer Van Engen die met klem van de hand'. Na publicatie heeft Kelder niets meer van Van Engen c.s. vernomen. In navolging van Quote biedt ook Starters geportretteerden sinds kort de gelegenheid het verhaal op feitelijke onjuistheden te checken. Bij bestudering van de concepttekst schakelde Hoefgeest vergeefs de Raad voor de Journalistiek voor bemiddeling in. Hoefgeest laat nu weten naar de rechter te stappen. 'Het artikel weerspiegelt geenszins de waarheid. Bovendien hebben ze een foto van mij gebruikt terwijl ik daar geen toestemming voor heb gegeven. Ik wil wel eens zien of ze daar voor de rechtbank mee weg komen.' Van Engen op zijn beurt wil desgevraagd niet ingaan op de vraag of hij Quote voor de rechter zal dagen. 'De kwestie ligt bij de juridisch afdeling van mijn werkgever, uitgeverij Elsevier. Verder voel ik geen enkele behoefte iets over dat portret te zeggen.' 'Naakt in een bak met stront' 'Ik heb het gevoel alsof ik naakt in een bak met stront sta', schrijft Marjet van Zuijlen op 31 augustus in haar dagboek 'Retour Nijmegen - Den Haag'. Van Zuijlen heeft zojuist te horen gekregen dat ze weinig vleiend zal worden geportretteerd in HP/De Tijd. Twee dagen later, als ze het 'rampzalige' portret heeft gelezen, verzucht Van Zuijlen: 'Wat heeft deze jongen tegen mij, tegen zijn moeder of vrouwen in het algemeen?' 'Deze jongen' is Stan de Jong, die vorig jaar als parlementair verslaggever bij HP/De Tijd debuteerde met een portret van het PVDA-kamerlid. Onder de titel 'De BV Marjet Vooruit' schetste hij mede aan de hand van anonieme bronnen een beeld van 'de lekkerste babe' in de kamer, die af en toe een 'pruillipje' trekt, het met Rick van der Ploeg had gedaan en zich ook anderszins niet onbetuigd liet op de Haagse matras. De politica dwong een dag na publicatie al een rectificatie af. De Jong kon zijn beweringen van anonieme bronnen over Van Zuijlens activiteiten op de Haagse matras niet hard krijgen. De politica bedong tevens dat HP/De Tijd haar advocatenkosten van enkele duizenden guldens voor rekening nam. De Jong werd vervolgens zelf het mikpunt van spot. Freelance journalist Ine Poppe liet in De Journalist weten dat ze niets liever zou doen dat het pennetje van De Jong in zijn 'witte gewillige kontje' te duwen, Opzij verkoos hem als 'Haantje van de Maand' en Van Zuijlen zelf noemde hem later tegenover Carp 'een klein gefrustreerd aapje'. 'Men schrijft of men heeft vrienden', reageert De Jong, de lijfspreuk van Willem Fredrik Hermans citerend. Erger dan 'de bak shit' die hij over zich heen kreeg, was de plotselinge uitdroging van zijn bronnen op het Binnenhof: 'Ik wist niet dat Den Haag zo'n klein wereldje was. Ik heb maanden last gehad van die affaire.' Wat vrouwen betreft, zegt 'Stan the Man' zich van geen kwaad bewust te zijn. 'Ik vind het flauwekul om die kwestie als een man-vrouw-probleem af te schilderen. Ik maak voor mijn verhalen geen onderscheid tussen geslachten.' Wel erkent De Jong het portret over Van Zuijlen 'te lichtzinnig' te hebben aangepakt. Hij verwijst naar het portret dat hij onlangs over Rick van der Ploeg schreef, en waarvoor hij veertig mensen sprak. 'Ik heb mijn lesje geleerd. Ik documenteer me nu zodanig, dat ik alleen bij hoge uitzondering anonieme bronnen hoef te citeren.'
|