Criteria, onderzoek en instrumenten ter verbetering van de kwaliteit van nieuwsmedia

De crisis bij The New York Times die in mei vorig jaar ontstond als gevolg van de ontmaskering van de verzonnen berichtgeving van de journalist Jayson Blair, heeft redacties in de hele wereld opnieuw doordrongen van het besef dat kwaliteit niet vanzelfsprekend is. Kwaliteit moet permanent bewaakt en waar mogelijk verbeterd worden. De vraag is alleen: hoe doe je dat? Een groep studenten van de cursus Journalistiek voor Academici inventariseerde onder leiding van Piet Hagen de gereedschapskist voor journalistieke kwaliteitsverbetering. In dit dossier vijftien nieuwe artikelen over kwaliteitsbewaking en verwijzingen naar reeds eerder gepubliceerde teksten uit De Journalist, relevante websites en literatuur.

Piet Hagen, Nicole de Boer, Hugo van Engelsdorp, Barbara Schilthuis, Jeanet Aartsen, Frederike Bax, Peter van den Berg, Marije de Bie, Nicki Bos, Mirjam Hanstede, Ingrid Leeuwang-van Vlisteren, Sanne van der Most, Michel Neijman, Femke Rongen, Edwin Schoon en Christien van Verseveld. 

‘De’ kwaliteit van ‘de’ media bestaat niet. Elk medium heeft zijn eigen kwaliteitscriteria. Voor zover ze dezelfde criteria hanteren, zullen ze daar verschillend gewicht aan toekennen. Actualiteit is voor een radionieuwsdienst iets anders dan voor een dagblad. Een populaire krant voor een groot publiek zal een andere nieuwsselectie maken dan een krant voor de intellectuele bovenlaag. En een televisiejournaal is meer afhankelijk van beeld dan gedrukte media.
Kwaliteitscriteria bestaan dus in soorten en maten. Het volgende lijstje met tien criteria is een selectie op basis van journalistieke handboeken en door media zelf gemaakte huisregels.

Tien criteria voor journalistieke kwaliteit

Redactionele (zelf)evaluatie en organisatie
De redactionele organisatie en cultuur zijn belangrijk voor de kwaliteit. Uiteraard hangt veel af van de middelen die een redactie ter beschikking heeft. Onderbezetting moet wel leiden tot kwaliteitsverlies.
Ook de sfeer en de cultuur op een redactie zijn van belang. Een competitieve sfeer kan kwaliteitsbevorderend werken, maar ook excessen uitlokken. Dat laatste was in 2003 het geval bij The New York Times, waar een verslaggever verhalen verzon en plagieerde om maar bij de top te horen.  De redactie moet zo georganiseerd zijn dat er voldoende aandacht is voor toetsing van de kwaliteit, zowel individueel als collectief.
De uiterste consequentie van falend beleid op het punt van kwaliteitsbewaking is dat de hoofdredacteur aftreedt, zoals Theo Dersjant bepleitte in de Volkskrant van 22 juli 2002. Een jaar later werd die consequentie bij The New York Times daadwerkelijk getrokken. Maar voor het zo ver is zijn er tal van mogelijkheden om te voorkomen dat het zo misloopt:

- Intercollegiale coaching en toetsing: begeleiding van stagiairs, mentoraat voor beginners, advisering door collega’s, enz. Ook bij functioneringsgesprekken kan kwaliteit een punt zijn.
- Redactievergaderingen al dan niet met inbreng van buitenstaanders.
- Marije de Bie: Evaluaties bij Radio Flevoland. Spelfouten, stropdassen en technische mankementen.
- Jeroen Vliegenberg: Kritiek zonder wraak, en complimenten mogen ook. Evalueren met vallen en opstaan. (De Journalist 06.02.1998)
- Eigen onderzoek naar de berichtgeving, bijvoorbeeld het Srebrenica-rapport van de Volkskrant (http://www.volkskrant.nl/redactie/srebrenica/srebrenica.pdf) en het Fortuyn-rapport van NRC Handelsblad (intern).
- Herijking van de redactieformule, deels gebaseerd op kritiek op het eigen verleden, bijvoorbeeld de nota-Laroes bij het NOS Journaal. (http://www.omroep.nl/nos/journaal/paginas/discussie/beleid.html)
- Barbara Schilthuis: De zelfreflectie bij het NOS-Journaal.
- Verantwoording achteraf over eigen fouten door individuele journalisten in eigen medium, bijvoorbeeld Roel Janssen in NRC Handelsblad (www.archief.nrc.nl, tegen betaling).
- Verantwoording achteraf door hoofdredactie, onder andere in Trouw (wekelijkse brief van hoofdredacteur) en NRC Handelsblad (incidenteel naar aanleiding van klachten van lezers). (www.nrc.nl, www.trouw.nl, registreren noodzakelijk)
- Rapportage over werkwijze van redactie in wekelijkse rubriek, zoals ‘Persweeën’ in Het Parool (www.parool.nl/meningen).

Ombudsman/Lezersredacteur
- Diverse kranten hebben een ombudsman of lezersredacteur.
- De wekelijkse column van Tom Meens, ombudsman van de Volkskrant.
- Extern criticus bij NRC Handelsblad: tweewekelijkse kritische terugblik op de krant van Piet Hagen (www.nrc.nl)
- Arnold Marseille: Ombudsmannen Kees Buijs en Kees Hulsbosch: ‘Journalisten proberen een vervelend oordeel te ontlopen’ (De Journalist 02.06.00)
- Readers’ editor/representative, bijvoorbeeld Jamie Gold (Los Angeles Times) en Ian Mayes (The Guardian) (www.guardian.co.uk/comment/story/0,3604,1125092,00.html)
- In de Verenigde Staten hebben de ombudsmannen zelfs een eigen website (www.newsombudsmen.org/usmem.htm)

2. Externe kwaliteitsbewaking

Onderzoek van doelgroep
- Lezers-/kijkersonderzoek
- Lezers-/kijkerspanels
- Onderzoek universiteiten en hogescholen
- Verkiezingsonderzoek, o.a. aan Vrije Universiteit en Universiteit van Amsterdam
- Onderzoek naar Joegoslavië-berichtgeving Universiteit van Amsterdam.
- Mirjam Hanstede: Onderzoek naar Srebenica-berichtgeving. De pers en de val van Srebrenica. (http://users.fmg.uva.nl/jwieten/)
- Onderzoek naar mediahypes: Peter Vasterman (School voor Journalistiek, promotieonderzoek UvA, (www.vasterman.nl)                       
- Onderzoek naar framing: prof. Holly Semetko (www.niwi.knaw.nl/en/oi/nod/onderzoeker/PRS1238320/toon)
- Case-studies, o.a. van de verslaggeving van de bedrijfsbezetting bij Enka, de gijzelingsacties door Molukkers, de strijd tegen de Apartheid, de Nacht van Schmelzer, de rellen op de dag van de inhuldiging van Beatrix (1980) en de Vuurwerkramp in Enschede.

Mediawatch-instituten en ‘monitoring’ (www.mediachannel.org)

Buitenland
- Ingrid Leeuwangh: Center for Media and public Affairs (VS), een veelzijdige watchdog. (www.cmpa.com)
- Femke Rongen: Media Tenor International: een wereldwijde monitor. (www.mediatenor.com)
- Michel Neijmann: Freedom Forum (VS): Were the media fair?
- Poynter Institute. Het Poynter Institute is genoemd naar de in 1978 overleden stichter Nelson Poynter, hoofdredacteur van de St. Petersburg Times. Het onafhankelijke instituut  is een ‘school’ voor journalisten, toekomstige journalisten en docenten journalistiek. Het P.I. organiseert cursussen en seminars, zoveel mogelijk in de vorm van case studies, rollenspel, hands-ond praktijklessen, discussies met experts, enzovoorts.  Doel is het bevorderen van ‘excellence’ en ‘integrity’. Op de website (www.poynter.org) is niet alleen informatie te vinden over het instituut, maar worden ook discussies gevoerd over actuele kwesties uit de journalistieke praktijk.

Nederland
- Hugo van Engelsdorp: Waar blijft de Nederlandse Persmonitor? Geen geld voor kwaliteitsbewaking.

Wetgeving en rechtspraak
- Wetgeving en rechtspraak kunnen excessen (belediging, smaad) inperken, maar kunnen ook contraproductief zijn (censuur). (website instituut voor informatierecht: www.ivir.nl, www.communicatierecht.nl/mediaforum.html)

Mediakritiek
- RTV-kritieken in dagbladen
- Mediarubrieken of bijlage, zoals Stroom van de Volkskrant
- Programma’s als De leugen regeert (www.omroep.nl/vara/deleugenregeert/) en Tegenlicht (www.vpro.nl/info/tegenlicht).

Instituten
Naast de genoemde mediawatch instituten en de Raad voor de Journalistiek zijn er ook andere instellingen die zich bezighouden met de kwaliteit van de journalistiek.
- Opleidingen journalistiek aan universiteiten en hogescholen
- European Journalism Centre, Maastricht (www.ejc.nl/)
- Nederlandse Vereniging van Journalisten (www.villamedia.nl/)
- Stichting Vrouw & Media. (http://vrouw-en-media.nl)
- Jeanet Aartsen: Vrouwen kijken anders naar nieuws dan mannen.
- Scherpenzeelstichting: Journalistiek met betrekking tot de derde wereld. (www.scherpenzeel.org)

Lees ook:
- Christien van Verseveld: Onderzoek Bart Brouwers (‘Alles voor het nieuws’). Ethisch handelen is lastig te toetsen
- Theo Dersjant: Uit onbetrouwbare bron. De mooiste missers in de media. (uitgeverij Plataan, Zutphen 2000)
- Joost Divendal e.a.: ‘De lastige lezer’. (2002)
- Edwin Schoon: Relevantie voor het publiek.
- Joost Divendal: Onderzoek interactie. (De Journalist 20.6.2003)
- Huub Evers e.a.: Krant en kwaliteit – verkenningen rond de onderzoekbaarheid van journalistiek. (Houten/Diegem 1996)
- Cheryl Gibbs en Tom Warhover: Getting the whole story. Reporting and writing the news. New York/Londen 2002
- Piet Hagen en Jean-Pierre Geelen: ‘Gedragscode per redactie’ (De Journalist 01.12.95)
- Liesbeth Hernans: ‘Beroepsmatig handelen van journalisten. Een kwalitatief onderzoek bij een televisienieuwsredactie’. Dissertatie Katholieke Universiteit Nijmegen 2000.
- Raad voor maatschappelijke ontwikkeling: ‘Medialogica. Over het krachtenveld tussen burgers, media en overheid’, advies 26, Den Haag 2003. (www.adviesorgaan-rmo.nl)
- Hugo van Engelsdorp: ‘Medialogica’. De media en hun verantwoordelijkheid
- Otto Scholten: ‘Mediakritiek moet, maar dan zorgvuldig’, De Journalist (31.05.02)
- Stijlboeken De Volkskrant, NRC Handelsblad, Trouw.
- Tijdschriften als De Journalist (www.dejouralist.nl) en de Colombia Journalism Review (www.cjr.org)