Piet Hagen

Hoeveel de media ook over Srebrenica hebben bericht, de val van de enclave en de daarop volgende slachting van ongeveer zevenduizend Bosnische moslims voltrokken zich buiten de schijnwerpers van de pers. In de dagen voor en tijdens de val van de enclave lieten de Bosnische Serviërs geen pottenkijkers toe.
Het vijfduizend pagina's dikke rapport van het NIOD besteedt relatief weinig regels aan de afwezigheid van de Nederlandse pers tijdens de ontknoping van het drama. Des te meer aandacht is er voor de voorgeschiedenis en de rol van de pers daarin.
Het eigenlijke Srebrenica-rapport bestaat uit drie boeken van samen bijna 3400 pagina's. Daarnaast zijn er enkele deelstudies in boekvorm en een CD-rom met achtergrondstudies, onder andere over de pers. Ook in het eigenlijk rapport wordt uitvoerig over de media gesproken. Deze analyse is vooral gebaseerd op passages in het hoofdrapport die aan de pers zijn gewijd en aan de achtergrondstudies hierover.

1. Internationale context
Het NIOD spreekt van een 'hiërarchie' van verklaringen. Bovenaan staat het geweld van de strijdende partijen in voormalig Joegoslavië. In de tweede plaats komt de internationale bemoeienis van Europa, de Verenigde Staten en vooral de Verenigde Naties. Pas op het derde niveau speelt ook Nederland een rol.
Die bredere context gold ook voor de Nederlandse pers. Die werd immers beïnvloed door de internationale berichtgeving en meningsvorming. In dat internationale forum konden de Bosnische moslims - volgens het NIOD - profiteren van de voor hen overwegend gunstige publieke opinie in de wereld. Zij 'werden in brede kring gezien als de slachtoffers bij uitstek van de agressie en gewelddadigheid in voormalig Joegoslavië. Aan hen mocht immers geen vrede zonder gerechtigheid worden opgedrongen, een houding die in het bijzonder Amerikanen, Duitsers en Nederlanders innamen.'
Het NIOD-rapport bevat veel verwijzingen naar buitenlandse persbureaus, kranten en tv-stations. Het is duidelijk dat de Nederlandse pers daarvan veelvuldig gebruik maakte. Maar ook als Nederlandse journalisten ter plekke verslag deden, ondergingen zij de invloed van buitenlandse media die soms aanzienlijk beter geëquipeerd waren.

2. Veelheid en verscheidenheid
In De Journalist is eerder wel eens becijferd dat mogelijk tweehonderd Nederlandse journalisten te eniger tijd in voormalig Joegoslavië zijn geweest. In het NIOD-rapport (dat alleen over Srebrenica gaat) worden 150 Nederlandse journalisten - verslaggevers en commentatoren - van een vijftigtal kranten, tijdschriften en radio- en tv-rubrieken geciteerd. Als men de bureauredacties en Haagse redacteuren meerekent, hebben misschien wel vijfhonderd journalisten zich ooit met de oorlog in Joegoslavië beziggehouden. Nog nooit is een oorlog zo intensief door Nederlandse media verslagen.
Niet alleen het aantal journalisten, ook het aantal artikelen is indrukwekkend. Alleen al in de eerste negen maanden van 1993 telden de onderzoekers van het NIOD meer dan 3300 artikelen in vier geselecteerde kranten (De Telegraaf, NRC Handelsblad, de Volkskrant en Trouw). Er blijken onderling grote verschillen te bestaan. Zo besteedde De Telegraaf veel aandacht aan humanitaire hulp en Nederlandse betrokkenheid. De NRC richtte zich meer op diplomatieke thema's, de Volkskrant schreef veel over volkenrechtelijke interventie en Trouw over de voors en tegens van militaire interventie. Trouw liet onder andere de legertop uitvoerig aan het woord over de risico's daarvan.

3. Beeldvorming
Volgens de achtergrondstudies van Scholten, Ruigrok en Heerma was er - net als elders in de journalistiek - sprake van 'framing': gebeurtenissen werden in een interpretatiekader geplaatst, er werd een verhaal van gemaakt. In de berichtgeving over Joegoslavië gebeurde dat aan de hand van 'sleutelwoorden' als 'etnische zuivering', 'oorlogsmisdaden', 'verkrachtingen' en '(concentratie)kampen'. Sommige van die woorden riepen associaties op met de Tweede Wereldoorlog.
Ook in het hoofdrapport van het NIOD komt de kwestie van beeldvorming aan de orde. Uitvoerig wordt ingegaan op
de 'beelden van Ormarska'. Deze beelden 'waren niet van het kamp Omarska maar van Trnopolje. Het ging niet om een geheel met prikkeldraad omheind terrein. De uitgemergelde persoon met ontbloot bovenlijf was speciaal uit een groep naar voren gehaald, waarin ook andere geluiden te horen waren. De associatie met 'concentratiekampen' in de Tweede Wereldoorlog was in de pers al eerder gemaakt zonder nog veel aandacht te trekken. Toch waren het juist deze beelden die de wereld overgingen als het ultieme bewijs van de wandaden van de Serven. Een tenminste tijdelijk verhoogde aandacht voor de problemen op de Balkan was het effect.' Dat gold ook voor Nederland.
Nog ingewikkelder waren de problemen met de berichtgeving over massale verkrachtingen. Waren de verkrachtingen door Serviërs massaler en opzettelijker dan die door andere partijen? Was er (indirect) sprake van etnische zuivering of zelfs genocide? Net als bij andere onderwerpen speelden PR-campagnes een rol, bedoeld om de Serviërs in een kwaad daglicht te stellen en de slachtofferrol van Bosnische moslims aan te dikken.
Een moeilijkheid was vaak dat journalisten geen toegang hadden tot de plekken waar deze en andere wandaden gebeurden. De berichtgeving was soms heel algemeen. Plaats en tijd werden niet genoemd. Alle onzekerheid ten spijt werden de Serven vaker gezien als 'actoren', zij het dat het ene medium (Trouw) voorzichtiger was met interpreteren dan het andere (de Volkskrant).
De voor Serviërs negatieve verhalen werd versterkt door historische beelden. Weliswaar hing over de hele Balkan een doem van endemisch geweld, maar al meteen in 1991 - bij het begin van de oorlogen in ex-Joegoslavië - kregen de Serven een reputatie van wreedheid. Dat werkte door tot aan de oorlog om Kosovo.

4. Tv versus geschreven pers
De televisie moest het, aldus het NIOD, vooral van beelden hebben. Met kennelijke instemming citeert het NIOD-rapport Gijsbert van Es die in 1992 in NRC Handelsblad schreef: 'Televisie in de snelkookpan van de publieke verontwaardiging en een pan waarin politieke verontwaardiging wordt voorgekookt.' Pal daarop verschenen over heel de wereld de - misleidende - beelden van de sterk vermagerde Bosnische Moslim achter prikkeldraad. 'Meer dan enig ander beeld van de oorlog in Bosnië zouden deze filmfragmenten zich hechten aan het netvlies van de televisiekrijkers en volgens veel schrijvers bijdragen aan de discussie over een militaire interventie in Bosnië-Herzegovina.'
Een probleem was verder dat tv-ploegen wegens kostenafwegingen en prioriteitstelling over het algemeen maar voor een beperkte duur in de regio actief konden zijn. Dat in tegenstelling tot de correspondenten van grote kranten die lange tijd in de regio verbleven.
Daarbij kwam dat bijvoorbeeld het Nederlandse NOS-Journaal telkens andere verslaggevers uitzond. Deze vorm van 'parachute-journalistiek' schaadde volgens het NIOD de continuïteit van de berichtgeving en het kennisniveau waarop deze was gebaseerd.
Mede daardoor geschiedde de Nederlandse verslaggeving voor een groot deel door schrijvende journalisten. Maar ook daar deed zich een complicatie voor: vaak was er sprake van afzonderlijke informatiestromen die vaak langs elkaar heen werkten: de berichtgeving van de correspondenten ter plaatse, de parlementaire journalistiek in Den Haag, de bureauredacties en de bijdragen op de opiniepagina's.
Specifieke kennis van de Balkan was bij de media in het begin van de vijandelijkheden een betrekkelijk schaars goed, al waren er wel journalisten met een Joegoslavië- of tenminste Oost-Europa-achtergrond.

5. Emotie en moralisme
In 1991 was er nog duidelijke aarzeling om mee te doen aan militaire interventie. Vooral NRC Handelsblad wees op de risico's. De Volkskrant pleitte eerder voor Europese bemoeienis met het coflict.
Geleidelijk nam de druk van de 'interventionisten' in de opinievorming echter toe, zowel bij de eigen redacteuren als bij buitenstaanders die zich op de opiniepagina's lieten horen. Een voorbeeld van die journalistieke druk was het stuk dat eind 1991 gelijktijdig in NRC Handelsblad en de Volkskrant verscheen. Het was geschreven door Elsbeth Etty en Peter Michielsen (NRC) en Anet Bleich en Ewout Nysing (de Volkskrant). Medio 1992 ging ook de hoofdredactionele commentator van de NRC om. Overigens bleven in de NRC en elders stukken verschijnen die waarschuwden voor onverantwoorde avonturen.
De NIOD-onderzoekers spreken van een 'emotionalisering' van de discussie, zowel in de media als in de politiek. Vooral door sterke beelden van gevangenkampen en verhalen over verkrachtingen en oorlogsmisdaden nam de verontwaardiging toe, overigens niet alleen in Nederlandse media, maar ook in bijvoorbeeld Amerika.
De waarschuwingen voor risico's van journalisten als Raymond van den Boogaard werden geleidelijk overstemd door de emotie van de moralisten. Op de opiniepagina's werd dat laatste versterkt bijdragen van 'deskundigen' als Mient Jan Faber (IKV) en Joris Voorhoeve (toen nog directeur van Clingendael, later minister van Defensie).
Al met al was er sprake van een 'publicitair-politieke constellatie' die de beslissing van regering en parlement tot het zenden van een bataljon naar Srebrenica begrijpelijk maakte. Merkwaardig genoeg was er op de dag dat dit besluit viel weinig aandacht meer voor in de pers. Een redevoering van de (toen nog) beoogde CDA-lijsttrekker Brinkman verdrong het nieuws van de voorpagina's.

6. Partijdigheid in de verslaggeving
Van commentatoren en columnisten mag men duidelijke opinies verwachten, verslaggevers worden geacht onbevangen de 'feiten' weer te geven. Maar ook zij konden niet altijd ontkomen aan een positiekeuze.
Voor een deel kwam dat door de situatie ter plekke. Bepaalde gebieden kon je niet bezoeken, of omdat het niet mocht, of omdat het te gevaarlijk was. Voor tv-ploegen waren de gevaren extra groot. Door dat alles zijn journalisten er bijvoorbeeld nooit in geslaagd de onderste steen boven te krijgen over de drie grote bloedbaden in Sarajevo van mei 1992, februari 1994 en augustus 1995.
Mede door de goede PR van de Bosnische moslims en de slechte PR van de Serviërs was er relatief weinig aandacht voor wreedheden van moslims. Dat was overigens ook het geval in Amerikaanse en Duitse media.
In Sarajevo zaten veel journalisten op een kluitje, terwijl elders wandaden geschiedden die ze niet zagen. Ook de werkwijze van opdrachtgevers kon een beletsel zijn om er op uit te gaan. BBC-verslaggever Martin Bell vertelde van een radiocollega die 28 keer op een dag een bijdrage moest leveren.
Ook het feit dat je zelf door Serviërs werd bedreigd kon leiden tot een zekere eenzijdigheid. 'Je wist dat de Serviërs op de mensen - op jou - schoten', aldus Wouter Kurpershoek, 'en daardoor was je minder geneigd iets positiefs over ze te zeggen.'
Slachtoffers hadden volgens het NIOD weinig moeite om met journalisten te praten. 'Dat 60.000 van de 300.000 inwoners in Sarajevo Serf waren zag men makkelijk over het hoofd. Als ze er wel oog voor hadden, vonden redacties die nuancering soms weer te ingewikkeld.'

Conclusie
De hardste conclusie van het NIOD betreft de opiniërende rol van de pers in de aanloop naar het besluit over de uitzending van Dutchbat. 'Dit gebeurde met brede steun vanuit politiek en media en zonder de verregaande consequenties vooraf terdege te analyseren. Mede hierdoor kreeg Nederland de bestemming Srebrenica, een bestemming die door andere landen met kracht van argumenten werd geweigerd.'

Bronnen
NIOD: Srebrenica, een 'veilig' gebied. reconstructie, achtergronden, gevolgen en analyses van de val van een Safe Area (hoofdrapport in drie banden; vier deelstudies verschenen in afzonderlijke banden).
NIOD: Cd-rom met achtergrondstudies, waaronder drie bijdragen van Otto Scholten e.a. over de berichtgeving in dagbladen en in tv-journaals en een bijdrage van Jan Wieten over 'Srebrenica en journalistiek'.
www.srebrenica.nl