Nieuwsgierigheid, vasthoudendheid, eigenwijsheid: die eigenschappen liggen volgens Arjeh Klamann van het Utrechts Nieuwsblad aan de basis van 'de kunst van het edele spitten.' Hij zei dat in zijn inleiding bij de Nederlands-Vlaamse conferentie over onderzoeksjournalistiek, die vorige week in Utrecht plaats vond - de eerste sedert meer dan een decennium. De druk bezochte conferentie, georganiseerd door de Vereniging van Onderzoeksjournalisten (VVOJ), werd door de deelnemers als een flinke vitaminestoot beschouwd. Jammer dat tegelijkertijd bekend werd dat bij sommige kranten de onderzoeksjournalistiek wordt wegbezuinigd.

Jacqueline Wesselius

Ruim tweehonderd journalisten uit Nederland en Vlaanderen namen deel aan achttien workshops en even zovele computertrainingen. Toch was dit nog maar een deel van al diegenen die zich met de een of andere vorm van onderzoeksjournalistiek bezighouden. Dat bleek uit het onderzoek van vier freelancers, Lieven Desmet, Marc Ernst, Bram Vermeer en José van Vonderen, in opdracht van de VVOJ. Zij tellen in totaal 343 onderzoeksjournalisten, waarvan 87 vrijgestelden (vooral in Nederland), die zich niet met de dagelijkse berichtgeving hoeven bezig te houden.

Het totale aantal is groter dan algemeen werd aangenomen - al zijn het er niet zo erg veel die niets anders doen dan onderzoeksjournalistiek. De definitie van onderzoeksjournalistiek loopt daarbij wel erg uiteen. Die gaat van onthullingsjournalistiek tot het signaleren van trends of het toetsen van beleid van bedrijven of overheid. Sommigen zijn daar full time mee bezig, anderen doen het er 'tussendoor' of zelfs incidenteel. Sommige media hebben er veel menskracht en middelen voor (over), andere moeten roeien met de riemen die ze hebben.
Tot de twee niet Nederlandstalige genodigde behoorde Sarah Cohen van de Washington Post, die een bijna voorbeeldig staaltje van onderzoeksjournalistiek uiteenzette. Twee, later drie redacteuren waren een jaar lang bezig met het opsporen en checken van (niet vrij toegankelijke en onvolledige) gegevens over kinderen die overleden waren als gevolg van fouten of nalatigheden van de sociale diensten en de kinderbescherming in Washington, DC. Een monnikenwerk, dat tot opzienbarende resultaten leidde.
Het Utrechts Nieuwsblad heeft een veel krappere beurs dan de Post. Niettemin lukte het ook daar verslaggevers - bij wijze van spreken tussen de bedrijven door - de dubbele 'petten' (en belangen!) van een aantal wethouders te laten zien, zo vertelde hoofdredacteur Arjeh Klamann niet zonder trots.

How-to

Het al eerder aangehaalde onderzoek naar de onderzoeksjournalistiek legde volgens VVOJ-voorzitter Marjan Agerbeek een achttal knelpunten bloot, waaronder een gebrek aan samenwerking, en aan een stevige lobby. Met name op die punten wil de VVOJ zich sterk maken: 'We willen lobbyen en eventueel procedures voeren om ervoor te zorgen dat belangrijke informatie die nu achter gesloten deuren blijft, openbaar en toegankelijk wordt', beloofde Agerbeek.
Ook aan scholing bleek veel behoefte te bestaan. De workshops hadden dan ook een hoog how to-gehalte. Tot de hoogtepunten behoorde de reconstructie van de Zembla-uitzendingen over bouwfraude, waarin Oscar van der Kroon en Jos van Dongen vertelden wat er allemaal voorafging aan de eerste uitzending en hoe deze op het laatste moment - door een paniektelefoontje van Kamerlid Rob van Gijzel - bijna niet doorging. Een ander hoogtepunt vormde de workshop waarin Karel Knip (NRC Handelsblad) en Marleen Teugels (freelance) uiteenzetten hoe de één gegevens over terrorisme en geheime wapens boven water kreeg en de ander de gevolgen van Balkan- en Golfoorlog in kaart bracht.
Boeiend ook was het relaas van twee koppels onderzoeksjournalisten over de mogelijkheden en grenzen van samenwerking tussen verschillende media. Dat waren de Vlamingen Geert Sciot (De Morgen) en Steven Decraene (VTM) en de Nederlanders Joep Dohmen (nu NRC Handelsblad, destijds De Limburger) en Bart Nijpels (nu Reporter, destijds Netwerk). Het eerste koppel werkte samen met betrekking tot Sabena, waar ze ook gezamenlijk een boek over publiceerden. Nijpels en Dohmen deden vanuit Brussel een aantal dingen samen, met name de vleesfraude. Interessant was te zien hoe de media televisie en krant elkaar aanvulden, verschillende mogelijkheden boden ook. Sciot vertelde bijvoorbeeld dat dankzij de camera er deuren geopend werden die anders dicht zouden blijven. Beelden van de vleesfraude-affaire toonden hoe mensen zaten te draaien, om niet te zeggen te liegen. Aan de andere kant kunnen krantenverslaggevers weer gemakkelijker onopvallend ergens binnenkomen dan wel off the record achtergrondinformatie verkrijgen. Een probleem was in sommige gevallen het 'verdelen' van de primeurs en de deadline, die voor televisie en dagbladen anders ligt.

Bezuinigingen

Dit is nog maar een greep uit de talrijke, meestal heel levendige, discussies, waarbij onder andere ook de WOB uitgebreid aan bod kwam, in aanwezigheid van voorlichtingsambtenaren (één uit Den Haag, één uit Brussel), die nu eens 'de andere kant' van het 'wobben' lieten zien. Ook de (mogelijkheden tot) internationale samenwerking kwamen uitgebreid ter sprake. En daarnaast waren er dan nog de computertrainingen, waar het storm liep en die iedereen als bijzonder leerzaam eervoer.
Een minpunt was dat in sommige gevallen de Vlamingen ietwat ondergesneeuwd raakten onder hun veel talrijkere (en soms ook luidruchtigere) Nederlandse collega's. Volgende keer een conferentie in Antwerpen of Brussel? Een ander minder vrolijk stemmend element (maar daar konden noch de organisatoren noch de conferentiegangers iets aan doen) was dat, hoewel de audiovisuele media steeds meer aan research gaan doen, de geschreven media deze specialismen juist lijken weg te bezuinigen. Dat is bijvoorbeeld het geval bij Trouw, maar Ook redacteuren van andere - met name regionale - kranten klaagden over bezuinigingen die juist de in verhouding dure onderzoeksjournalistiek treffen.

Zie ook www.vvoj.nl