Ooit was ze 'de beroemdste vrouwelijke journalist van de wereld', nu kennen weinigen haar naam nog. Toch was Ida Tarbell een van de eerste 'muckrakers'. Honderd jaar geleden begon de verschijning van haar opzienbarende serie over the Standard Oil Company.

Piet Hagen

Het is een klassiek voorbeeld van gedegen research: een uitgever die een journalist drie jaar vrijstelt om onderzoek te doen naar het machtigste olieconcern in de Verenigde Staten. Resultaat: een serie van zeventien artikelen, gevolgd door publicatie van een tweedelig boekwerk. En niet te vergeten: een oplagestijging voor het naar de eigenaar genoemde tijdschrift McClure's tot driekwart miljoen.
Ida M. Tarbell, schrijfster van de succesvolle serie, wordt op 5 november 1857 geboren in Pennsylvania, twee jaar voordat daar de eerste oliebron wordt ontdekt. Als het nieuwe goud eenmaal vloeit, doet haar vader goede zaken met de verkoop van olietanks. Totdat elders meer olie wordt gevonden en grote concerns de onafhankelijke pioniers uit de markt drukken. In die geschiedenis ligt Tarbells drijfveer voor het latere onderzoek naar het monopolie van Standard Oil.
Na de high school bezoekt Tarbell het Allegheny College, waar ze zich specialiseert in biologie. Met haar M.A.-diploma is ze twee jaar lerares, maar al gauw trekt de journalistiek haar meer. Ze wordt redacteur van een tijdschrift, The Chautauquan, maakt haar eerste artikelen en reportages, en krijgt daar al gauw de dagelijkse leiding.
Haar volgende stap is voor een vrouw in die tijd gewaagd: ze gaat naar Parijs om te studeren aan de Sorbonne. Ze werkt drie jaar aan een boek over Madame Roland, een van de vrouwen die een rol speelden tijdens de Franse Revolutie. Om aan de kost te komen schrijft ze als correspondent voor Amerikaanse kranten en tijdschriften. Haar verhalen over Parijs vallen op en zo krijgt ze bezoek van de Iers-Amerikaanse uitgever S.S. McClure, die stad en land afreist om talentvolle journalisten en schrijvers te verbinden aan zijn tijdschrift. Met human interest, wetenswaardigheden over uitvindingen, literaire verhalen en artistieke illustraties weet hij een groot publiek te boeien. Aan dat recept voegt hij ook onderzoeksjournalistiek toe. Vooral daardoor stijgt de oplage tot ongekende hoogte.
Tarbells eerste grote opdrachten zijn biografieën over Napoleon Bonaparte en Abraham Lincoln. De levensverhalen verschijnen eerst in de vorm van artikelen, later in boekvorm. McClure heeft ontdekt dat biografieën van beroemde mensen het publiek aanspreken. Voor Tarbell zelf is Napoleon niet meer dan een historisch interessante figuur. Lincoln betekent meer voor haar. Ze herinnert zich de dag in 1865 dat hij werd vermoord en ziet hem als een inspirerend voorbeeld voor Amerika. Later zal ze nog meer studies aan hem wijden.

Eenmaal in vaste dienst van McClure's, samen met beroemde journalisten als Ray Stannard Baker en Lincoln Steffens, ontwikkelt Tarbell zich tot onderzoeksjournalist van het type dat door president Th. Roosevelt als 'muckrakers' zal worden bestempeld: mensen die het vuil van de samenleving oprakelen, die meer oog hebben voor wat er mis is, dan voor wat er allemaal goed gaat. Eigenlijk een vreemde uitval voor een overigens hervormingsgezinde president.
Tarbells artikelen over 'The History of the Standard Oil Company' beginnen te verschijnen in november 1902 en lopen door tot oktober 1904. Het is de glorietijd van de muckrakers, niet alleen bij McClure's, maar ook bij andere bladen. Zij stellen - in de woorden van socioloog A.N.J. den Hollander - 'zonder erbarmen de corruptie aan de kaak' van landelijke en lokale politici, van grote bedrijven en banken, van spoorwegen en post, van genees- en levensmiddelenindustrie, ja zelfs van vakbeweging en krantenbedrijven. Hun verhalen zijn zorgvuldig gedocumenteerd, goed geschreven, niet sensationeel, maar wel sensatieverwekkend.
Er gaat een golf van verontwaardiging door het weetgierige publiek en de overheid wordt gedwongen paal en perk te stellen aan het machtsmisbruik. Op tal van terreinen volgt wetgeving die tot op de dag van vandaag effect heeft. Bekende voorbeelden zijn de antitrustwetten en de instelling van de Food and Drug Administration.

De artikelen over de Standord Oil Company openen met een beschrijving van de streek waar Tarbell opgroeide: de Oil Region in Pennsylvania, voor 1860 niet veel meer dan een stuk wildernis, daarna een van de drukste industriegebieden van de wereld. En dat allemaal dankzij de ontdekking van petroleum, het product dat een revolutie inluidt voor Amerika en de wereld. Rondom de oliebronnen ontstaan nieuwe steden, industrieterreinen en spoorwegen. Allerlei gelukszoekers en avonturiers trekken erheen om snel rijk te worden.
Dan verschijnt John D. Rockefeller op het toneel, de hoofdpersoon in de verhalen van Tarbell. Met zijn Standard Oil Company weet hij steeds meer macht te vergaren. Kleine raffinaderijen en verwante bedrijven worden door hem opgekocht totdat hij in 1878 ruim 90 procent van de olieproductie in handen heeft. Later, als ook elders olie wordt gevonden, groeit het bedrijf uit tot de eerste grote trust in de VS. Een ongebreidelde macht in handen van één bedrijf - en dat in het land van vrije ondernemers en eerlijke concurrentie. Op die paradox richt zich de speurzin van Tarbell.
Als ze begint zijn vele kleine ondernemers al ten prooi gevallen aan de machtswellust van de trust: weggeconcurreerd, opgekocht of via rechtszaken op de knieën gebracht. Tarbell bestudeert duizenden documenten: bedrijfsgegevens van Standard Oil en processtukken van rechtbanken. Ze praat met gedupeerden, maar ook met mensen van Standard Oil, zij het niet met de hoogste baas, want Rockefeller voelt niets voor een gesprek met 'that misguided woman'.
Tijdens haar onderzoek hoort Tarbell veel verhalen over monopolistische prijsafspraken, oneerlijke kortingen van de spoorwegen en omkoping van functionarissen. Een groot deel van de geschiedenis is via documenten te reconstrueren. Maar hoe bewijs je illegale praktijken als stukken ontbreken? Tarbell heeft geluk. Als haar serie al enige tijd loopt, komt zij via een lezer in contact met een jongen die bij Standard Oil de prullenmanden leegt. Hij vindt bewijsstukken die illegale betalingen aantonen.

Tarbell is later geprezen om haar evenwichtige weergave van de feiten. Toch is ze ook bekritiseerd. Volgens Ralph en Muriel Hidey (die in 1955 ook een 'History of Standard Oil Conmpany' schreven) zou ze te veel zijn gedreven door morele verontwaardiging. De lotgevallen van haar vader zouden daarbij een rol hebben gespeeld. Haar beschrijving van Rockefeller als een machtsbeluste ondernemer zou niet fair zijn. Ze zou te weinig oog hebben gehad voor de creativiteit van zijn ondernemerschap en voor de voordelen van een grootschalig olieconcern.
Maar de geschiedenis lijkt Tarbell gelijk te geven. In 1911 is Standard Oil op last van de federale overheid opgesplitst om het monopolie te breken. Tarbell zelf heeft nog verschillende boeken gepubliceerd, ook over grote industriëlen, waarin ze laat zien dat ze ook ondernemerschap wist te waarderen, mits dat voldeed aan het principe van eerlijke concurrentie.
Tarbell beschouwde zichzelf vooral als historicus. Tijdens de Eerste Wereldoorlog aanvaardde ze het aanbod van president Wilson om toe te treden tot het Women's Committee van de Nationale Defensieraad. Na de oorlog werkte ze korte tijd in Frankrijk voor het blad van het Amerikaanse Rode Kruis. Weer terug in Amerika publiceerde ze nog verschillende historische studies. In 1939, vijf jaar voor haar dood, verscheen haar autobiografie 'All in the Day's Work'. Daarin legt ze nog eens uit waarom ze geen feminist was. De primaire taak van de vrouw lag volgens haar in het gezin. Maar als ongetrouwde vrouw kon ze zelf volop carrière maken.
Aan het woord muckraking had ze inmiddels een grondige hekel. Sinds de gloriedagen van McClure's was de onderzoeksjournalistiek in haar ogen vercommercialiseerd en ging het meer om de oplagecijfers dan om het naar boven halen van feiten.

Postzegel

Im september werd in de Amerikaanse stad Columbus, Ohio, het eerste exemplaar gepresenteerd van een postzegel met het portret van Ida Tarbell. De postzegel is onderdeel van de serie 'Four Women in Journalism'. De andere drie zijn Marguerite Higgins, Ethel Payne en Nellie Bly.
Eerder kreeg Tarbells boek 'The History of the Standard Oil' de vijfde plaats in de toptien van journalistieke boeken van de twintigste eeuw, die The New York Times publiceerde.

Enkele boeken van Ida Tarbell
A Short Life of Napoleon Bonaparte, 1895.
Madame Roland: A Biographical Study, 1896.
The Life of Abraham Lincoln, 1900.
History of the Standard Oil Company, 1904.
The Tariff in Our Times, 1911 (over het belastingsysteem).
New Ideals in Business, 1916 (over eerlijk ondernemen).
Women at Work: A Tour Among Careers, 1939.
All in the Day's Work: An Autobiography, 1939.