Eerste internationale conferentie over onderzoeksjournalistiek
'Zoek niet verder
- er is niets aan de hand'

In Kopenhagen werd de eerste internationale conferentie voor onderzoeksjournalistiek gehouden. Honderden journalisten uit tientallen landen ontmoetten er elkaar. Het begin van een groot netwerk.

Jacqueline Wesselius

Het begon allemaal met een paar brieven. Brieven van boeren met een koe die gek werd en vervolgens doodging. De boeren woonden verspreid over het Verenigd Koninkrijk, kenden elkaar niet en schreven John Waite omdat ze niet snapten wat er met 'het beest' aan de hand was. Misschien, dachten ze, was het wel iets voor zijn onderzoeksprogramma Face The Facts, dat elke week door Radio 4 (BBC) werd uitgezonden.
In de loop van de tijd werden de brieven talrijker. Regeringswoordvoerders spraken desgevraagd geruststellende woorden. De BBC moest geen slapende honden wakker maken. Er was immers niets aan de hand. Wetenschappers in Edinburgh zeiden dat ook.
John Waite reisde af naar een onderzoeksinstituut in Edinburgh, waar hij inderdaad te horen kreeg dat ze niets hadden kunnen ontdekken; maar het hoofd van het team vertrouwde hem toe dat hij zijn kinderen 'voor de zekerheid' toch maar niet langer bepaalde soorten rundvlees voorzette.
Er begon zich steeds duidelijker iets af te tekenen. Terug naar het ministerie van landbouw, waar de minister van landbouw John Waite scheldend de deur uit schopte. Prachtige radio, het begin van een enorm schandaal.

Het was een van de vele verhalen die collega's elkaar vertelden op de internationale conferentie, die in Kopenhagen gehouden werd, op initiatief van de IRE (Investigative Reporters and Editors). Methodes en problemen werden naast elkaar gelegd en bleken vaak overeen te komen.
In Slovenië stuiten journalisten op dezelfde hindernissen als in Rusland, de Verenigde Staten, of Nederland. Een daarvan is het gebrek aan medewerking van de overheid; sterker: als geruststellende woorden hun uitwerking blijken te missen en de journalist toch blijft graven, wordt langzaamaan de druk opgevoerd. Dat eindigt meer dan eens met regelrechte dreigingen, als het niet erger is.
Het was de moord op een onderzoeksjournalist in Arizona die de aanleiding vormde voor de oprichting van IRE. En dat soort dingen doen zich niet alleen voor in landen met een sterke maffia of een minder sterke democratie. Het gebeurt ook dicht bij huis. En het zijn niet alleen de als 'engelen' vermomde criminelen die dreigende taal uitslaan.
Vincent Dekker van Trouw kreeg van een overheidswoordvoerder te horen dat het 'gevaarlijk' voor hem zou worden als hij nog langer doorging met zijn onderzoek naar de Bijlmer-ramp. Dat was nadat zijn chef en zijn hoofdredacteur al onder druk waren gezet om hem te laten stoppen. Dat hielp niet - zij hadden beiden zelf geconstateerd dat de officiële lezing over de ramp met de El Al Boeing aan alle kanten rammelde. Wel werd Dekker het werken steeds moeilijker gemaakt en ook begonnen collega's aan hem te twijfelen - terwijl hij niets anders deed dan telkens wijzen op de onduidelijkheden, inconsistenties of onjuistheden in de officiële versies. Die klopten gewoon niet met de verklaringen van diverse getuigen, met berekeningen van deskundigen of zelfs maar met de schaarse documenten die eindelijk boven water kwamen. Er was ook allemaal net iets te veel materiaal verdwenen. Tapes waren niet terug te vinden of bleken op onverklaarbare wijze onbruikbaar geworden. Maar hoezeer een journalist het ook aan het rechte eind heeft, er bestaat kennelijk een soort 'schandaalmoeheid' bij zowel het publiek als de collega's. 'Eén scoop is OK, vijf is teveel', erkende Vincent Dekker in Kopenhagen.
Hij vond echter ook weer een mogelijkheid om de muur te doorbreken: door contact op te nemen met anderen die, soms zelfs bij concurrerende media, met hetzelfde onderwerp bezig waren. Eigenlijk het ei van Columbus: twee weten meer dan één. Maar zeker in Nederland wordt zo'n manier van werken nog heel vaak beschouwd als not done. Amerikanen en Scandinaviërs hebben een voorsprong in dat opzicht - en vooral de laatsten zijn te benijden wat betreft de openheid van hun bestel. Databanken, archieven en andere overheidsgegevens zijn met name in Zweden veel gemakkelijker te raadplegen dan in Nederland, laat staan in Frankrijk of andere meer 'gesloten' landen, waar de bescherming van de 'privacy' - hoe belangrijk ook - soms héél ver gaat. De Zweedse televisie slaagde er bijvoorbeeld in te laten zien dat er maar liefst elfduizend psychiatrische patiënten rondliepen met een wapenvergunning. Dit naar aanleiding van een 'familiedrama' waarbij een psychopaat zijn familie had doodgeschoten. Het kostte weliswaar ook de Zweden veel moeite om dit gegeven boven tafel te krijgen, maar het lukte. Zoals ze ook inzicht kregen in de belasting- en salarisgegevens van leden van de Hoge Raad, die er flink bleken bij te schnabbelen.
Toch wordt zelfs in Zweden geknabbeld aan de openbaarheid van bestuur, onder voorwendsel dat de Europese richtlijnen daartoe verplichten. Het gebeurt zo geleidelijk, dat je het bijna niet merkt, vertelde een researcher van de Zweedse televisie. Ook in de Verenigde Staten worden de privacy laws aangescherpt - merkwaardig genoeg eveneens (mede) onder invloed van Brussel. Voor een deel is dat overigens niet ongezond, zoals ook IRE's advocaat David Smallman toegaf: bedrijven mogen niet langer naar eigen goeddunken omgaan met de gegevens van hun klanten en relaties. Die moeten daartoe eerst toestemming geven. Maar, onderstreepte Smallman, het opvragen van allerlei gegevens - strafregisters, belastingaanslagen, maar ook bepaalde statistieken - wordt moeilijker gemaakt.

Juist daarom is het goed als met name onderzoeksjournalisten onderling samenwerken. Ook internationaal. Om samen de ontwikkelingen in de gaten te houden, maar ook gewoon om samen sterk te staan tegen multinationale bedrijven en globaal opererende organisaties - of het nu om misdaadorganisaties of geheime diensten gaat. In Kopenhagen kwamen heel veel internationale contacten tot stand. Daar ontdekte Vincent Dekker dat een Amerikaanse journalist een boek had geschreven over de Mossad (de Israëlische inlichtingendienst), waarin ook de Bijlmer-ramp ter sprake kwam. Zo had Joop Bouma (eveneens van Trouw) bij zijn onderzoek naar de handel en wandel van de tabaksindustrie veel aan zijn collega's overzee. En op grond van zijn eigen speurwerk werd hij tijdens de conferentie in Kopenhagen uitgenodigd om lid te worden van een select internationaal gezelschap van onderzoeksjournalisten. Eén van de vele positieve gevolgen van de conferentie, waar zeker nog een vervolg op komt: volgend jaar in Nederland.

IRE
IRE werd in 1975 opgericht door een handjevol Amerikaanse onderzoeksverslaggevers, 'een zootje ongeregeld' volgens de huidige directeur, Brant Houston. Een jaar na de oprichting werd een van de founding fathers in Arizona vermoord. Maar in plaats van dat de zaak waarmee hij bezig in de doofpot werd gestopt, stroomden er tientallen verslaggevers naar Arizona om de draad op te pakken. IRE staat voor Investigative Reporters en Editors, maar het is geen toeval dat de afkorting overeenkomt met het Latijnse woord ire, woede: 'we worden allemaal bewogen door een gevoel van verontwaardiging', aldus Brant Houston. Inmiddels hebben ook onderzoeksjournalisten in Scandinavië zich verenigd. Vooral Denemarken is actief met DICAR ( Danish Institute for Computer-Assisted Reporting ), dat de conferentie in Kopenhagen organiseerde.
www.ire.org
www.dicar.org

CAR
Tijdens de conferentie werden trainingen georganiseerd in CAR, of Computer Assisted Reporting. Dankzij CAR is het mogelijk om elektronisch en vaak online verkregen data te verwerken . Op deze manier is bijvoorbeeld ook het in Trouw gepubliceerde scholenonderzoek tot stand gekomen. De auteur van dit artikel, Marjan Agerbeek, was evenals Dick van Eijk (NRC Handelsblad) een van degenen die in Kopenhagen hun collega's wegwijs maakten in deze techniek.