Driehonderd dagen bouwfraude
Op 9 november 2001 kwam het
tv-programma Zembla met opzienbarend nieuws over fraude in de bouwwereld.
Andere media sprongen er op in en kwamen met nieuwe onthullingen. Een jaar
later is de parlementaire enquête bijna voltooid. Een reconstructie.
Jacqueline Wesselius
12 mei 2000
Bouwers van de Schipholspoortunnel erkennen dat ze fraude hebben gepleegd,
waarover eind 1999 al gerapporteerd was. Het zijn twee grote
bouwbedrijven: NS-dochter Strukton en HBW, dochter van de Hollandse
Betongroep. Middels valse facturen was de prijs van de tunnel met zeker 65
miljoen gulden verhoogd.
Eind 2000/begin 2001
Zembla-verslaggever Oscar van der Kroon krijgt via-via contact
met civiel ingenieur Ad Bos, voormalig directeur van een van de
vestigingen van Koop Tjuchem.
Zomer 2001
Researcher Jos van Dongen en verslaggever/regisseur Van der Kroon
van Zembla krijgen beetje bij beetje de beschikking over Bos'
schaduwboekhouding. De onderzoekers halen er at random twintig projecten
uit en trekken die na. De gegevens kloppen.
Augustus 2001
Verslaggevers Jeroen Hendriks en John van den Heuvel melden in De
Telegraaf dat het ministerie van Justitie in contact staat met een
tipgever, die 'zou beschikken over een schaduwboekhouding waaruit bleek
dat acht gerenommeerde bouwbedrijven onderling verboden afspraken maken
bij het inschrijven op grote projecten'. De tipgever wil zijn expertise en
tijd beloond zien met 300.000 gulden, maar Justitie heeft er niet meer dan
50.000 voor over. Met de tips gebeurt verder niets.
9 november 2001
Zembla brengt de bom tot ontploffing. In de uitzending spelen
klokkenluider Ad Bos en zijn schaduwboekhouding van Koop Tjkuchem een
centrale rol. Bij de aanbesteding van grote bouwprojecten maken bouwers
van tevoren afspraken over wie de opdracht krijgt. Degene die het project
uitvoert, betaalt de anderen een vergoeding die wordt doorberekend in de
prijs. In volgende uitzendingen blijkt bovendien dat sommige ambtenaren
ontvankelijk zijn voor verwennerijtjes zoals gratis verbouwingen,
snoepreisjes en bordeelbezoek.
Op de dag van de uitzending verspreidt Zembla een persbericht met de
essentie van 'Sjoemelen met miljoenen'. Videobanden gaan naar de journaals
en de grote dagbladen. RTL Nieuws van 16.00 uur opent ermee. Bij het NOS
Journaal is de opening inmiddels 'gekaapt' door Wim Kok met zijn
aankondiging manschappen beschikbaar te stellen voor de strijd tegen het
terrorisme. De bouwfraude wordt het tweede item. De middagkranten brengen
het nieuws nog dezelfde dag, de ochtendkranten een dag later.
Het Parool concludeert uit een nieuwe verklaring van PvdA-Kamerlid Rob van
Gijzel: 'Bouwdossier wellicht toch naar Justitie' en 'Kamer denkt aan
enquête bouwfraude'. De Telegraaf vermoedt dat de klokkenluider hulp kreeg
van een 'mol'.
12 november 2001
In NRC Handelsblad schrijft Tom-Jan Meeus: 'Twee jaar poogde het
OM het bewijs van omvangrijke bouwfraude in handen te krijgen. Een
televisieprogramma had veel minder tijd nodig.' In dezelfde krant een
portret van Henk Koop. Ook de Gooi en Eemlander portretteert de 'Keizer
van Groningen'. Meer portretten en profielen volgen, in de Volkskrant
zelfs twee keer. Trouw introduceert de term 'bouwfraude'.
De volgende dagen zoekt elk medium een eigen invalshoek. In NRC
Handelsblad verslaat Jos Verlaan het standpunt van de VNG en bericht Joep
Dohmen weer eens over de bouwfraude in Limburg. Het Parool citeert de
Amsterdamse wethouder Dales, de Volkskrant bestuursvoorzitter Joop Janssen
van Heijmans ('In de bouw wordt met koffers geld gesleept'). De Telegraaf
komt (bouwers citerend die hun 'handen in onschuld' wassen) met de eerste
aantijgingen tegen de klokkenluider ('Misschien heeft hij het allemaal
verzonnen'), terwijl Trouw (via Van Gijzel) juist uitlegt dat Ad Bos 'geen
drie ton voor zijn informatie' wilde, maar een vergoeding om zelf
onderzoek te doen.
Ook verschijnen de eerste nieuwsanalyses en commentaren. De aandacht gaat
uit naar de politiek.
13 november 2001
Juistitie treft een schikking in de zaak van de Schipholspoortunnel: drie
bedrijven betalen twintig miljoen gulden terug aan de NS en de NS zelf
betaalt 50 miljoen aan Verkeer en Waterstaat. Alle drie de aannemers
betalen een miljoen gulden boete aan het Openbaar Ministerie.
14 november 2001
Het eerste Kamerdebat. Minister Korthals rechtvaardigt het
niet-betalen van een vergoeding aan de klokkenluider. In verschillende
kranten komt de Nederlandse mededingingsautoriteit in beeld.
15 november 2001
Het Financieele Dagblad pakt uit met drie stukken. Het eerste
toont begrip voor de bouwers ('Een reële rekeninginspanning vraag om reële
vergoeding'), het tweede voert een andere klokkenluider (John Zinhagel)
op, die bij de bouw van de Schipholspoortunnel betrokken was en 'rare
nota's' had zien voorbijkomen, en het derde noteert dat de 'overheid onder
vuur' ligt.
16 november 2001
Deskundigen geven opinies in interviews of eigen artikelen. Ook
hebben zich 'koppels' van verslaggevers gevormd: Freek Staps en Jos
Verlaan bij NRC Handelsblad, Jan Meeus en John Schoorl bij de Volkskrant,
Frans Peeters en Addie Schulte bij Het Parool, Jeroen Hendriks en John van
den Heuvel bij De Telegraaf, Allard Besse en Peter de Knegt bij het AD.
17 november 2001
In de Volkskrant beschrijft John Schoorl het 'kunstje aan de Kamper
kering' aan de hand van een interview met dijkgraaf L. Schaap. In dit
geval had de opdrachtgever zich niet door de bouwers laten tillen, maar
dankzij een tegenkunstje nieuwe offertes laten uitvoeren. In het AD
onthullen Besse en De Knegt dat minister Korthals klokkenluider Bos even
een nieuwe identiteit had geboden - om dit vervolgens nooit meer ter
sprake te brengen. In Elsevier relativeert Paul de Hen relativeert de
'zondige bouw' enigszins: hoe het aannemerskartel, ooit legaal, te
vernietigen?
24 november 2001
Van Gijzel wordt monddood gemaakt en treedt af als Kamerlid, maar
eerst laat hij zich nog zien en horen bij Barend en Van Dorp. De aandacht
in de media verplaatst zich naar de politiek, het 'conflict in de PvdA',
de groeiende 'onenigheid tussen PvdA en VVD' en de coalitie die 'ruziet
over de schikking' in verband met de Schipholtunnelfraude en de rol van
Korthals hierbij. De Telegraaf legt een 'schandaal rond villawijk
Bloemendaal' bloot.
29 november 2001
De parlementaire enquête wordt aangekondigd. Het Parool bericht:
'Betonboeren Amsterdam maken elkaar leven zuur'. Het gaat om een ruzie
over een milieuvergunning. Verder veel commentaren, analyses, columns,
opinies van deskundigen en af en toe kleine nieuwtjes of eigen
invalshoeken.
3 december 2001
De laatste weken van 2001 brengen meer van hetzelfde. Zo
verschijnen berichten over de zwarte lijst die de overheid zou bijhouden
van frauderende bouwers, de dubieuze rol die de overheid zelf zou spelen
en een interview met de tot inzicht gekomen Brinkman.
12 januari 2002
'Ook bij bouw bustunnel gefraudeerd', aldus Meeus en Schoorl in
de Volkskrant; ze baseren zich op 'stukken in het bezit van de
Volkskrant'. Het gaat om de bustunnel naast de Schipholspoortunnel,
bestemd voor de Zuidtangent. Het Parool neemt het nieuws meteen over.
14 januari 2002
De Volkskrant komt er uitgebreider op terug en citeert 'een betrokkene die
anoniem wenst te blijven' en een bijlage bij het rapport dat KPMG op
verzoek van NS opstelde over de Schipholspoortunnel. Het onderwerp wordt
op dezelfde dag opgepikt door NRC Handelsblad dat er eigen informatie aan
toevoegt. De fraude wordt vervolgens in ongeveer alle kranten ontkend door
de betrokkenen, totdat een van hen (Witzel) in NRC Handelsblad toegeeft
niet alles in detail te kunnen nagaan (bij de parlementaire enquête blijkt
de fraude wel degelijk te hebben bestaan). HP/De Tijd besteedt aandacht
aan Almere: de gemeente 'vermoedt bouwfraude bij aanbesteding stadhuis'.
16 februari 2002
Een nieuwe doorbraak. Volgens Besse en De Knegt in het AD blijkt
de schaduwboekhouding echt te zijn. De directeur van een dochterbedrijf
van Koop Tjuchem herkent het handschrift van een vroegere bedrijfsleider.
21 februari 2002
In het AD bevestigt een nog niet eerder geïnterviewde
oud-bouwondernemer dat prijsafspraken, kartelvorming en corruptie schering
en inslag zijn in de bouw.
15/31 maart 2002
Zembla, inmiddels gesterkt door de publicatie in het AD, zendt het tweede
deel uit van de bouwfraude saga: 'Corrupte ambtenaren'. Zeker vijftig,
misschien wel honderd hoge ambtenaren van Rijkswaterstaat laten zich
geregeld door de bouwwereld fêteren, onthult Ad Bos, deze keer bijgestaan
door oud-aannemer A.M. (Dick) Terlingen, tevens oud-vicevoorzitter van de
bouwkoepel AVBB. Een man met gezag dus. In ruil voor gunsten en
steekpenningen betaalt Rijkswaterstaat bij aanbestedingen van
infrastructurele werken een veel hogere prijs dan nodig zou zijn.
Op 16 maart maken Het Parool en de Volkskrant gewag van een door de
gemeente Amsterdam onderschepte e-mail waarin Heijmans dreigende taal
uitslaat tegen het Duitse Max Bögl om toch vooral niet met het Franse
Soletanche in zee te gaan (de twee zouden samen voor minder geld een
metrostation kunnen bouwen dan Heijmans).
Drie dagen later melden alle media een grootscheepse inval van justitie
bij 45 vestigingen van bouwers. Bij HBG zonder succes, schrijft Freek
Staps in NRC Handelsblad: met de mogelijkheid van een inval was al
rekening gehouden. Ook het AD kopt: 'Actie werd verwacht'.
Volgens De Telegraaf is voormalig PvdA-kamerlid Van Gijzel door
Netelenbos en ambtenaren onder druk is gezet om te zwijgen. In Het
Financieele Dagblad kijkt Gerrie Coerts terug op de vroegere Limburgse
'affaires'.
Uit angst zelf in het beklaagdenbankje terecht te komen stopt Ad Bos zijn
medewerking aan het onderzoek naar de bouwfraude. Volgens de Volkskrant
zou het OM Bos nu ook als verdachte zien van omkoping van ambtenaren.
16 april 2002
De Volkskrant meldt dat de directie van Koninklijke Wegenbouw Stevin
'direct betrokken [is] bij het maken van illegale prijsafspraken'. Volgens
dezelfde krant is de fameuze schaduwboekhouding die Ad Bos naar buiten
bracht, in 1998 gestolen is uit het huis van een medewerker van Koop
Tjuchem. Bij de politie in Heiloo is aangifte gedaan. Ad Bos is als
verdachte genoemd.
Het Parool meldt dat volgens de Fiod een aantal ambtenaren van Verkeer en
Waterstaat buitenlandse bankrekeningen bezit. De gegevens zijn doorgegeven
aan de parlementaire enquêtecommissie.
Onregelmatigheden worden ontdekt in Den Haag (bericht in de NRC over het
voortrekken van bouwbedrijf Habo), in Leidsche Rijn (de Volkskrant) en bij
de bouw van het Vitessestadion waar Heijmans 'bouwrivalen afgekocht' heeft
en Heidemij een dubbelrol speelde (de Volkskrant). Het Parool en het AD
berichten over de dubieuze rol van de vroegere Amsterdamse hoofdofficier
van Justitie, tegenwoordig rechter in Alkmaar, tevens adviseur van
bouwbedrijf Strukton.
Juni/juli 2002
Voorafgaand aan de verhoren door de parlementaire enquêtecommissie komt de
onthullingsjournalistiek in een stroomversnelling. Vooral de Volkskrant en
NRC zijn actief. Beetje bij beetje geven de bouwers de fraude toe - met
drie passen vooruit en twee achteruit. De NRC bericht opnieuw over
bouwfraude in Limburg. De Volkskrant meldt 'fraude bij aanbesteden
rijksweg A5'. De NMa treedt eindelijk op; de NRC bericht: 'NMa valt binnen
bij veertien bouwers'.
Augustus 2002
Op de valreep komen er nog een paar nieuwe onthullingen. De Telegraaf legt
de 'bouwfraude bij Rijksgebouwendienst' bloot. Zembla laat in een derde
uitzending zien hoe bouwers en corrupte ambtenaren samen de
belastingbetaler tillen. Daags daarna kopt Het Parool: 'Nieuwbouw door
bouwfraude vaak te duur'. Honderdduizenden mensen hebben teveel betaald
voor woningen op Vinex-locaties. In de Volkskrant geeft Elco Brinkman nu
volmondig toe wat hij negen maanden tevoren niet of slechts zeer
schoorvoetend wilde zeggen. Die 'Bekentenis van Brinkman zet de
bouwenquête plots op scherp', aldus dezelfde krant.
22 augustus 2002
Begin van de openbare verhoren. Alle kranten besteden er veel aandacht en
ruimte aan. Elke dag brengt nieuwe onthullingen, nu van het Binnenhof:
'Rijksdienst lek als een mandje', 'Top ministerie lekte veelvuldig', en
'Vooroverleg bij bouw van gevangenis'. Er komen nieuwe koppels
verslaggevers bij: Perry Feentra en Meindert van der Kaaij (Trouw),
Reinoud den Haan en Milja de Zwart (AD), Alexandra van den Bos en Annet de
Jong (De Telegraaf). Bij Het Parool krijgt Frans Peeters gezelschap van
Addie Schulte, bij NRC Freek Staps van Jos Verlaan. Alleen de Volkskrant
gaat door met hetzelfde (winnende) team Jan en John. Als enigen komen zij
nog met eigen nieuws, namelijk: 'De kartelpolitie gaat ook onderzoek doen
naar de zeezandmarkt. Het vermoeden is dat daar enkele grote spelers de
dienst uitmaken'. Daags nadat Ceel de Pender, zandwinner, voor de
commissie had verklaard dat er in zijn wereld geen kartels bestaan.
Er worden medeschuldigen opgevoerd, zoals de accountants, die ook niks
zagen: 'KPMG wist al jaren van bouwfraude'. Ook lokale gevallen komen naar
voren.
Er verschijnen politieke of economische analyses: Aart Brouwer in De
Groene over marktwerking, Menno Tamminga in de NRC over de bouwschandalen
hier en de accountantschandalen in de VS, Frank Siddiqui in VN over de
vele bouwplannen van het 'Rotterdamse' kabinet, FD over de kelderende
bouwaandelen.
Een enkele keer komt er nieuws van buiten het parlement: 'Nog vijf bouwers
beboet' aldus de NRC. En op de valreep, vlak voordat de commissie het
onderzoek afrondt, komt het AD nog met een primeur: 'Betonliga fraudeert
via apart PC-datanet'.
Driehonderd dagen
Bijna een jaar nieuws over de bouwfraude. Vele honderden
artikelen en uitzendingen. Een steeds weer werd Zembla genoemd.
Oscar van der Kroon is 'echt opgetogen' over de goede samenwerking tussen
de media. Hij geeft voorbeelden van andere Zembla-uitzendingen (de
visfraude waarover Braks is gevallen en waarover de kranten slechts
mondjesmaat berichtten, en een groot milieuschandaal dat drie maanden lang
werd doodgezwegen). Dit resultaat is des te opmerkelijker daar de eerste
bouwfraude-uitzending, naar Zembla-normen, niet erg harde feiten bracht:
er was maar één persoon, Ad Bos, die voor de camera wilde. Verder gingen
alle deuren dicht. En onmiddellijk na de uitzending kwamen de bouwers
bijeen en legden iedereen het zwijgen op. En wie dat niet deed, kon het
verder vergeten.
Al zijn verscheidene 'casussen' te herleiden tot de eerste
Zembla-uitzending en de daarin getoonde schaduwboekhouding, het was een
groot wonder dat de collega's zoveel boven tafel hebben gekregen.
En nu maar wachten op de verdere gerechtelijke (deel)onderzoeken en die
van de Nma.
12 december 2002
Op de dag waarop de parlementaire enquêtecommissie haar rapport
uitbrengt - komt Zembla samen met Nova en Den Haag Vandaag met een
speciale studio-uitzending waarin alle hoofdrolspelers weer aan bod komen.
m.m.v. Reinier Stroo