Kees Brants, Suzanne Bruin en Peter Neijens

Voor een onderzoek van de Amsterdamse School of Communications Research (Universiteit van Amsterdam) in samenwerking met bureau Intomart zijn alle tv-programma’s tot aan de dood van Fortuyn op video opgenomen en gecodeerd. Hierbij is geregistreerd of een politicus (letterlijk) in beeld was, de zender, het programma, het tijdstip van uitzending en de duur van de verschijning. Koppeling van de hiermee verkregen informatie aan de gegevens van het Continu Kijkonderzoek, maakt het mogelijk achtergronden van het kijkerspubliek in het onderzoek te betrekken.
In de discussie die is losgebarsten over de mogelijke demonisering van de vermoorde lijsttrekker wordt wel gesteld dat Fortuyn zelf de polariserende toon in de campagne heeft gezet, omdat hij door alle aandacht van de media in staat was de agenda en de inhoud van de politieke discussie te bepalen. Over het eventuele vrije spel dat hij daarbij van de journalisten en talkshowhosts gekregen zou hebben geeft dit onderzoek geen uitsluitsel, maar wel blijkt dat in de viereneenhalve week voorafgaande aan zijn dood Fortuyn in totaal bijna acht uur op de televisie ‘in beeld’ is geweest. Dijkstal kreeg echter nauwelijks minder exposure (21 minuten) en Melkert weer twee minuten minder. Kok was met zijn ruim zeseneenhalf uur, één uur en 17 minuten minder op tv te zien dan Fortuyn.
Kijken we echter naar de kijktijd van het publiek, dan verslaat Fortuyn alle andere lijsttrekkers met ruime voorsprong. Hij trekt ruim 60 procent meer kijkers dan Melkert, die tweede staat op het aandachtslijstje. En dan hebben we het er nog niet over dat, naar nu blijkt, al die aandacht voor de laatste waarschijnlijk een negatief effect had op het beeld dat het publiek van de PvdA-lijsttrekker had.
In verhouding tot de andere politici trok Fortuyn ook meer kijkers die niet of nauwelijks in politiek geïnteresseerd zij, een rechtse politieke oriëntatie hebben en in de leeftijdscategorie van 18-24 jaar. Dat is de groep (zwevende) kiezers waar alle lijsttrekkers en campagnestrategen hun peilen op richten.

Het onderzoek laat vooralsnog niet zien of de vermoorde lijsttrekker overmatig beschuldigend is bejegend in de tv-uitzendingen. Wel blijkt dat hij vooral te vinden was in zwaar informatieve programma’s (36 procent van zijn tv-optredens) en talkshows (27 procent); het eerste cijfer wijkt niet af van het gemiddelde verschijnen van alle politici in tv-programma’s tijdens de verkiezingscampagne, het laatste cijfer ligt een stuk hoger dan het gemiddelde (18 procent). In amusementsprogramma’s was Fortuyn niet of nauwelijks te vinden (5 procent) en in het nieuws evenveel als de andere politici gemiddeld (18 procent).
In totaal zijn overigens alle politici tezamen in de afgebroken verkiezingscampagne, 109 uur in beeld geweest. Dat is ruim twintig uur meer dan in de volle zes weken van de campagne van 1998 en veertig uur meer dan die in 1994. Hoewel het toen om respectievelijk zeven en vijf televisiekanalen ging, mag verondersteld woorden dat de groeiende aandacht van de televisie voor de verkiezingen van 2002 deze keer een gevolg geweest van een Fortuyn-effect.

De auteurs zijn verbonden aan de Universiteit van Amsterdam.

Onder kijktijd moet worden verstaan: de uitzendtijd vermenigvuldigd met de gemiddelde kijktijd van de programma's waarin de politicus is verschenen. Het geeft aan in hoeverre de politicus in goed of slecht bekeken programma's is verschenen. Bijvoorbeeld: de kijktijd van Fortuyn is vijf keer zo hoog als zijn uitzendtijd, terwijl dat voor Dijkstal twee keer zo hoog is. Dit toont aan dat de programma's met Fortuyn veel beter zijn bekeken dan die met Dijkstal.