NIEUWS
                                                             terug naar voorpagina

28 februari 2008

NRC publiceerde Northrop-omkoping niet

NRC heeft in 1977 onder druk van premier Joop den Uyl er van afgezien de primeur te brengen dat prins Bernhard betrokken was bij de mogelijke omkoping door Northrop. Dat zegt Friso Endt, in 1976/77 journalist voor Newsweek en NRC Handelsblad. Newsweek vond de mogelijke omkoping door Northrop niet boeiend genoeg na de eerdere onthullingen over Lockheed. NRC liet zich weerhouden van publicatie door Joop den Uyl.

Peter Olsthoorn

Endt schreef destijds zowel voor Newsweek als NRC Handelsblad over de Lockheed-affaire. Het vervolgverhaal over de Northropkwestie verdween in de doofpot. Endt: "Den Uyl zei: Als je publiceert kun je je mede schuldig achten als er een koningskwestie in Nederland ontstaat." Hij besloot, na consultatie van NRC-hoofdredacteur André Spoor, de zaak te laten rusten. Dat scheelde hem ook het nodige spitwerk, want hij beschikte niet over de Northrop-bijlage, wel over de openbare Amerikaanse informatie.
Endt staat nog achter zijn beslissing van destijds: "Daar heb ik geen pijn over. Maar hadden we het moeten hebben? Ik weet het niet. Misschien is het nu makkelijker. Ja, ik zou het zeker hetzelfde doen. Ik voelde en ik voel mij niet schuldig. Ik dacht: we moeten hier toch geen Belgische koningskwestie krijgen. Dat dreigde echt. Dat vond het kabinet ook. Er was ruzie over. Maar Van Dam en Vredeling stonden alleen in hun wens om Bernhard te vervolgen."

ACHTERGROND

NRC redde de monarchie als eerste

Journalisten vechten een robbertje over de primeur van de omkoping van Bernhard door Northrop. Maar er is een nieuwe primeur: NRC Handelsblad gaf gevolg aan het verzoek van Den Uyl om niet te publiceren. Het Vrije Volk liet zich niet koeioneren.

Peter Olsthoorn
 

Premier Den Uyl redde troon Beatrix met als bovenregels bovenaan de vóórpagina van de krant van donderdag 21 februari 2008 "Kroonprinses was 'wanhopig'" en "Tweede smeergeldaffaire rond prins Bernhard verdonkeremaand".
Hier zijn vraagtekens bij te plaatsen: was dit nieuws? En was dit juist? Genoemde kop in de Volkskrant is immers geen bewering in citaatvorm, maar een stellige conclusie. Die trok Jan Tromp naar aanleiding van de bevindingen van Anet Bleich in haar dissertatie 'Joop den Uyl 1919-1987, dromer en doordouwer'. Bleich is ook redactrice van de Volkskrant.
Veel historische kwesties rond het Koninklijk Huis baarden opmerkelijke persgeschiedenis. Ook in dit geval, en wel in twee lagen: ten eerste de claim van de primeur in deze zaak en ten tweede, belangrijker, liet een deel van de pers zich (wederom) ringeloren.

De claim van de primeur wordt betwist van drie kanten: ten eerste door Gerard Mulder en Hugo Arlman die in een ingezonden brief in de Volkskrant van zaterdag 23 februari 2008 lieten weten dat ze voor Vrij Nederland al op 2 april 2005 dit verhaal noteerden. VN plaatste het in de loop van vrijdag snel op haar website, inclusief de geheime bijlage over de Northrop-zaak.
Het artikel van Gerard Mulder en Hugo Arlman kan nu op de website als inleiding worden gelezen bij het geheime stuk. Hun ingezonden brief in de Volkskrant, cynisch: "Gezien het belang dat de Volkskrant kennelijk hecht aan onthullingen over de Northropzaak is het ons een raadsel waarom de krant ons artikel uit 2005 volledig heeft genegeerd en zelfs van het bestaan ervan niet op de hoogste lijkt, hoewel Vrij Nederland een bekend en overal verkrijgbaar blad is."
Niet alleen beweren Arlman en Mulder dat ze als eerste journalisten de Northrop-bijlage ontvingen en beschreven, maar ook dat Bleich nota bene via hen diezelfde bijlage kreeg. En daar volgens Arlman/Mulder onvoldoende blijk van gaf: "Wel moet gezegd worden dat de biografe geen bijzondere moeite heeft gedaan om onder de aandacht te brengen hoe belangrijk ons artikel voor haar boek is geweest" Aardig detail: Bleichs biografie wordt uitgegeven door Balans, een zusje van Vrij Nederland bij Weekbladpers.

Echter, Arlman/Mulder waren niet de eersten met hun onthulling. Het Vrije Volk ging VN voor, al in 1977.
Op dinsdag 2 februari 1977 publiceerde het roemruchte onderzoeksduo Rien Robijns/Geert-Jan Laan op de vóórpagina van Het Vrije Volk dat de commissie-Donner een tweede smeergeldaffaire had ontdekt. Laan: "Wij hadden die informatie van de secretaris van de commissie, Ad Geelhoed. Hij was woedend dat Den Uyl dat geheim hield. We mochten het op zolder bij Geelhoed thuis een half uur lezen. In de auto heb ik aantekeningen gemaakt."
Het hele relaas heeft Laan inmiddels gepubliceerd: vermakelijke Kuifje-geschiedenis van sterke journalisten. Laan verschaft nog een bizar detail: "De antwoorden op de latere Kamervragen van Fred van der Spek over Northrop en Bernhard zijn ook geformuleerd door Geelhoed, toen als ambtenaar op Algemene Zaken onder Den Uyl."

Zo is te lezen hoe knap Den Uyl PSP'er Van der Spek en dus de pers misleidde. Dat is leerzaam. Laan: "Om Geelhoed te beschermen noemden we het geheime stuk over Northrop geen bijlage maar een 'tweede rapport'. Van der Spek deed daar navraag naar en Den Uyl, met Geelhoed, kon met een gerust hart antwoorden dat er geen tweede rapport was."
Den Uyl bevestigt wat Laan ook toegeeft: dat veel van informatie over Northrop reeds via het Church Comittee naar buiten was gekomen. En die senaatscommissie kwam er weer dankzij Watergate. Dat lijkt me een reden te meer voor veel Nederlandse journalisten van destijds om zich te schamen.

Dus Robijns/Laan waren eerder met de Northrop-onthulling. Hugo Arlman, gevraagd: "De hele affaire was in 76/77 bekend, mede of vooral dankzij Laan/Robijns. Het Northrop-stuk hadden zij echter niet. Wij kregen dat als beschreven in 2005."
Maar Arlman en Mulder verzwegen de primeur van het Vrije Volk zowel in hun stuk en in hun ingezonden brief in de Volkskrant. Pot verwijt ketel? Op deze vraag per e-mail zwijgt Arlman. Dus hij stemt toe. Inderdaad, lekker belangrijk. Terug naar de zaak:
Arlman/Mulder geven immers in hun stuk wel credits aan Friso Endt. Hij was in 1976 correspondent van Newsweek, onthulde daarin de bevestiging van Bernhard over de omkoping, en schreef voor NRC Handelsblad.
Arlman/Mulder in VN in 2005: "Ik vind het prettig iets in de la te hebben liggen,’ verklaarde Den Uyl tegenover de Nederlandse Newsweek-correspondent Friso Endt toen die hem in 1976 vroeg waarom hij niets deed met de geheimzinnige bijlage."

Dat was dus nog eerder dan de claims van Volkskrant, Vrij Nederland en Het Vrije Volk. Friso Endt (bijna 85 jaar inmiddels) in eerste instantie: "Anet Bleich is aan deze hype niet schuldig. Ze heeft niet hard een primeur geclaimd. Ik kan me wel voorstellen dat ze, gestimuleerd door haar uitgever, zich ook niet verzet tegenover iedereen die haar een primeur toedicht."
Minder mild is Endt voor de Volkskrant. "Jan Tromp doet voorkomen alsof Anet Bleich een geweldige primeur heeft. Dat is niet juist. Het doet geen recht aan wat er eerder over is gepubliceerd."

Geert-Jan Laan nog, met een verwijzing naar het lange interview van Pieter Broertjes en Jan Tromp met Bernhard: "Toch merkwaardig, dat alle eerdere publicaties de Bernhard-kenners van de Volkskrant blijkbaar geheel zijn ontgaan. Geen wonder ook dat ze er geen vragen over stelden in dat grote interview dat postuum is gepubliceerd."
Jan Tromp, eerst over de primeurclaim: "Bij Anet Bleich komt voor het eerst Beatrix in beeld die heeft gezegd eventueel consequenties te trekken uit vervolging van haar vader. En Juliana had dat daar al mee gedreigd. Het accent ligt nu ook veel meer bij Den Uyl dan bij de eerdere onthullingen. En bovendien: het is pas nieuws, als je er nieuws boven zet."
Tromp het ook een misser van Het Vrije Volk destijds en van Vrij Nederland in 2005 dat ze, vindt hij, hebben verzuimd om de politieke context in Nederland en het handelen van Den Uyl goed over het voetlicht te brengen. Ze hebben zich ook laten ringeloren met de antwoorden aan Van der Spek door Den Uyl.

Een tweede verwijt aan het adres van de Volkskrant: Northrop kwam niet naar voren in het interview met Bernhard van Broertjes in 2004. Nu noemde Broertjes Bernhard openlijk zijn 'tweede vader', dus niemand hoefde aan diens gebrek aan objectiviteit te twijfelen. Maar Tromp? Hij meent: "Dat is een goede vraag. In het interview waren we gefocust op Lockheed. Dat ging behoorlijk ver. Maar Bernhard wist zich ook veel dingen niet meer te herinneren, zoals hij zei."
Tromp vindt dat Laan/Robijns Den Uyl hadden kunnen aanpakken. Kan het zijn dat Het Vrije Volk Den Uyl heeft gespaard in deze kwestie uit loyaliteit? Laan beweert van niet: "We schreven ook dat hij ervan op de hoogte was."
Maar de pijlen waren gericht op Bernhard, niet op Den Uyl; bewust of onbewust. De banden tussen HVV en de PvdA waren in de jaren zeventig niet meer zo hecht als voorheen, maar bestonden nog wel. "Op een keer was er ineens een spreker nodig tijdens het jaarlijkse congres in Davos. Toen zeiden Geert-Jan Laan en Rien Robijns: 'Wij kunnen Den Uyl wel regelen, die krijgen we wel.' En dat was ook zo."

Over deze bijzondere band tussen de HVV-journalisten en de partijtop van de PvdA verhaalt Friso Endt. Ook memoreert Endt zijn prachtige Bernhard-primeur over Lockheed: "Ik zei tussen twaalf en één uur 's nachts in het Belvedère-hotel in Davos tegen de prins: 'Zegt u maar: 'Het is niet waar.' En hij zei: 'Dat kan ik niet zeggen'."
Endt tekende dit op als een bekentenis. "Dat heeft Bernhard mij nooit vergeven. Zeker niet dat ik dat in Newsweek heb gezet, want in één klap was het in die wereld daar afgelopen met hem, met de Rockefellers en Kissingers - die ook allemaal dat soort dingen doen hoor. Weg ermee, en hij moest ook uit de Bilderberg-conferentie."
Waarom heeft Friso Endt wel over Lockheed gepubliceerd maar het antwoord van Den Uyl over Northrop noch in Newsweek noch in NRC Handelsblad gepubliceerd. Dan volgt er, eerst aarzelend en dan vlot, deze bekentenis:
"Ik wilde wel publiceren. Maar Newsweek vond het niet boeiend meer na Lockheed,"

Waarom toen niet in NRC Handelsblad?
Endt: "Dat was het verzoek van Joop den Uyl toen hij begreep dat ik dat wist. Dat was in 1977 dus. Ik dacht: ik krijg dat in NRC nooit…je had net Lockheed gehad, dat was toch…Ik denk dat André Spoor dat niet aan dorst. En Den Uyl zei: "Als je publiceert kun je je mede schuldig achten als er een koningskwestie in Nederland ontstaat."

Dat was een waarschuwing aan uw adres?
"Dat was een waarschuwing, maar vriendschappelijk. Daar hield je je dan aan. Hoewel, ik moest er wel over denken. Maar dan dacht je, ja dat kan ik niet op mijn geweten hebben. Nee, nee, nee. Daar dacht je misschien wel bij: dat kan ik ze ook niet aandoen."

Voor één van de beste journalisten van Nederland destijds vind ik dat een opvallend besluit…
"Ja, kan me dat voorstellen. Maar ik dacht: we moeten hier toch geen Belgische koningskwestie krijgen. Dat dreigde echt. Dat vond het kabinet ook. Er was ruzie over. Maar Van Dam en Vredeling stonden alleen in hun wens om Bernhard te vervolgen."

Met wie heeft u dit destijds besproken?
Endt: "Met de hoofdredacteur, met André Spoor dus."

Hij was het daarmee eens?
Endt: "Ja, hij aarzelde wel. Maar hij zei: we hebben die primeur van jou al gehad met Lockheed. Hij zal er nog wel een paar belazerd hebben. Zo was de sfeer toen ongeveer."

Maar goed, het argument van Den Uyl gold bij dat besluit om niet te publiceren?
"Ja, ja, je hebt op je geweten dat er een koningscrisis komt. Bovendien hadden wij op dat moment geen bewijsstukken. Die hadden Laan/Robijns wel."

En het Vrije Volk kon in zijn eentje die crisis niet veroorzaken, de kamervragen werden ontweken en het boek Northrop ging dicht tot na de dood van Bernhard.

Wat denkt u anno 2008 over uw besluit destijds?
Endt: "Daar heb ik geen pijn over. Maar hadden we het moeten hebben? Ik weet het niet. Misschien is het nu makkelijker."

Zou u het weer doen?
"Ja, ik zou het zeker hetzelfde doen. Ik voelde en ik voel mij niet schuldig. En heeft u ooit in een andere kwestie iets verzwegen, ook over het Koningshuis?
"Alleen met een maffiazaak, dat komt in mijn boek…"

Overigens zou het speculatie zijn dat het achterhouden van de Northrop-bijlage en publicatie in NRC 'de monarchie' hebben gered. Juliana dreigde met aftreden als haar echtgenoot vervolgd zou worden. Maar het is niet gezegd dat, nu Lockheed niet tot vervolging leidde, Northrop daar wel toe geleid zou hebben. Noch is vast te stellen dat Juliana zou zijn afgetreden. En ook de hardheid van de opmerking van Beatrix tegenover Duisenberg dat ze opvolging zou weigeren is ongewis.

Net zo min als de Volkskrant glashard kan beweren dat Den Uyl de troon van Beatrix redde, 'koppen' we hier dat we dankzij Friso Endt nog jaarlijks een dag naar het hoepelen op tv mogen kijken.
Wat resteert in journalistieke kring is een eigenaardig stuk persgeschiedenis, tot op de dag van vandaag voortdurend met een persvereniging Koninklijk Huis geleid door de Volkskrant. Dit is overigens nog niet het hele verhaal. Er ligt nog een kwestie van zelfcensuur bij de NOS onder leiding van Eric Jurgens (PPR, PvdA) waar ik later op terug zal komen.
Het kan ook moediger. Tot slot Geert-Jan Laan over zijn hoofdredacteur Herman Wigbold. Den Uyl tegen hem: "Moeten die twee jongens van jou niet zo langzamerhand iets anders gaan doen?” “Nee hoor,” zei Wigbold, “ze zijn nu net zo lekker bezig…”

reageren        terug naar top               terug naar voorpagina